Giza kontzientzia ez da inoiz erabat munduarekin bat etortzen: gainditu egiten du. Itxuraz egonkor dagoenean ere, bere barruan badago presio bat, ez biziraupenez edo ohituraz azal daitekeena. Izenik gabeko bulkada da: zabalera bilatzen duena, oraindik ikusi ez denaren bila doana, agertzen dena baino zabalagoa dela sumatzen dugun errealitate baten bila doana. Transzendentzia ez da anbizio espirituala: agertzeen nahikotasun eza agerian geratzen denean sortzen den erantzun naturala da.

​

Tentsio horrek —emanik dagoena gainditzeko mugimenduak— hiru konfigurazio nagusi hartzen ditu: ortonia, paranoia eta metanoia. Ez dira fase psikologikoak, ezta diagnostikoak ere: kontzientziak hartzen dituen moduak dira, munduak bere egitura gainditzen duenean. Guztiak lotzen dituen erroa noos da, errealitatea formara ekartzen den lekua.

​

Guztia hortik hasten da.

​

0. NOOSA: mundua gertatzen den puntua

​

Noos mundua agertzen den tokia da. Ez da adimena, ezta pentsamendua edo pertzepzioa ere, nahiz eta denak erabili. Oinarrizkoagoa eta sakonagoa da: zerbait ikusgarri, sentigarri, ezagugarri bihurtzen duen egitura.

​

Ez ditugu gauzak berez ikusten: noosak jaso dezakeena ikusten dugu. “Errealitatea” deitzen duguna prozesu baten emaitza da: estimulu sentsorial hutsetik abiatzen da, antolaketa neuronaletik igarotzen da, eta esperientzia artikulatzen duen plakara iristen da. Errealitate bera gure esku-hartetik kanpo geratzen da. Bere itzulpenaren barruan bizi gara.

​

Eta itzulpen horrek izaera paradoxikoa du:
noosa aldi berean da mundurako gure irekiera eta hurarekiko gure muga.
Irekiera, hura gabe ezerk ezin duelako agertu.

Muga, bere barne-egiturak eutsi dezakeena soilik ager baitaiteke.

Gauzaren eta haren agerpenaren artean badago beti ixtezin den distantzia bat. Ez da hutsegitea: esperientziaren baldintza bera da. Kontzientzia espazio horretan bizi da, eta han erabakitzen da haren heldutasuna.

​

Noos mugikorra da. Jatorrizko itxurara gogortu daiteke, gehiegizko errealitatea jasateko gai ez denean desbideratu, edo bere burua eraldatu agerpen zabalago baterantz irekitzeko. Kontzientzia torisio horien historia da.

​

I. ORTONIA: jasotako lasaitasuna

​

Ortonian, noosak munduarekin jarraitutasunez funtzionatzen du, bere aurretik datozkion marko interpretatiboekin bat datorrelako. Kultura, hizkuntza, espezie-oroimena, familia-keinuak eta mendeetan metatutako egitura mitikoak dira han ager daitekeenaren mugak ezartzen dituztenak.

​

Hemen pertzepzioa garden gisa bizitzen da. Formek elkarri erantzuten diote, esanahiak tentsiorik gabe heltzen dira, norberak bere siluetan ezagutzen du bere burua. Bizitza ordenatu agertzen da, ez ordenatua delako, baizik eta jaso dugun markoak isilean ezabatzen duelako bere mugetatik ihes egiten duen guztia.

​

Ortoniak barealdia ematen du, egonkorra delako; eta egonkorra da, norberarena ez delako. Kontzientzia ez bere kabuz eraikitako arkitektura batean bizi da, baina haren koherentziak eusten dio. Denak funtzionatzen du—harik eta bat-batean ez duen arte. Askotan, arrakala huts bat, itxi ezin den kontraesan bat, hutsune bat erakusten duen galera bat edo marko zaharrarentzat handiegia den zerbait nahikoa da itxurazko gardentasuna eraisteko.

​

Orduan noosak deskubritzen du bere zuzentasuna ez zela argitasuna, ohitura baizik. Eta aurkikuntza horrek egitura osoa desegiten du.

​

II. PARANOIA: irekiera jasanezina

​

Paranoia sortzen da noosak irekitzen duenean agertzen dena eusteko ahalmenik gabe. Ez da disfuntzio psikologikoa: errealitateak lehen zuzentzen zuen forma gainditzen duenean sortzen den desoreka naturala.

​

Marko heredatua erortzen denean, kontzientzia munduaren gehiegizko zabalera biluzik jasotzen hasten da. Lehen neutro zena bizitu egiten da; lehen egonkorra zena aldakor bihurtzen da; lehen ongi kokatzen zena orain ez da inon sartzen. Esperientzia filtro gabe zabaltzen da.

​

Kontzientziak sumatzen du lehen ordenaren atzean sakontasuna zegoela, baina sakontasun horrek beldurtzen du. Ez da gai ortoniara itzultzeko, baina ez da gai ere bere burua berreraikitzeko. Bi galera horren artean sortzen da interpretazio gehiegizko eta konpultsiboa: begirada tensatu, estutu eta obsesionatu egiten da.

​

Ez da irudimena: defentsa da.
Ez da fantasia: errealitatearen aurkako uzkurdura da.

Paranoia transzendentzia goiztiarra da: oraindik bizi ezin den eremu zabalago baten intuizioa. Noosak zabaltzen jarraitzen du bitartean, baina norberaren egoa uzkurtu egiten da; bi indarren arteko talkak mundua eramanezin bihurtzen du.

​

Kontzientzia tarte kritiko batean geratzen da zintzilik: forma zaharra hil da, berria oraindik ez da sortu. Tarte horrek Nigredo hartzen du izena. Eta hortik pasatzea da dena.

​

III. METANOIA: begiradaren eraldaketa

​

Metanoia ez da sortzen argitasun pilaketatik ezta beldurraren nekearen ondorioz ere. Sortzen da kontzientziak arrakala onartzen duenean, eta hari kontra egiteari utzi beharrean, harekin lan egiten hasten denean. Keinu deliberatua da, diziplina bat, begirada moldatzen duena lehen apurtzen zuen zabalerari eusteko gai izan arte.

​

Hemen noosak beste puntu batetik antolatzen du bere burua. Ez du ortonia berrezartzen bilatzen, ezta paranoian bezala gehiegizkoa kontrolatu ere. Bi estrategiei uko egin eta lan zehatzago batean murgiltzen da: perzepzioa modelatzea, obra bat modelatzen den bezala.

​

Metanoiak ez du esanahi berririk sortzen.
Ez ditu sinboloak fabrikatzen.
Ez du interpretazioak metatzen.
Agerpenaren egitura bera eraldatzen du.

​

Egoak uzten dio mundua neurtzeko erdigune izaten. Perzepzioak utzi egiten dio tresna defendatzaile izateari. Munduak utzi egiten dio mehatxu gisa agertzeari. Errealitatea garbi agertzen da orduan, ozenkeriarik gabe, ihesik gabe: besterik gabe agertzeko aske.

Metanoiak gehiegizkoa sakontasun bihurtzen du, eta ziurgabetasuna irekidura. Bere indarra ez datza eraldaketa dramatikoetan, baizik eta fintasun geldoan: noosaren zabalpen pausatuan, desitxuratu gabe ikusteko, gogortu gabe eusteko, galdu gabe irekitzeko gai den arte.

​

Ez da azken egoera bat. Helduera pertzeptiboaren forma bat da: misterioa bere argitasun bihurtzeko beharrik gabe bizitzeko modua.

​

IV. KONTZIENTZIA ETA ERREALITATEA: elkar ukitzen ez duten bi gainazal

​

Kontzientziak ez du inoiz errealitatea bera harrapatzen: haren agerpena harrapatzen du. Baina agerpen hori ez da formaren galera bat: errealitateak guretzat existitu dezakeen modu bakarra da. Begirada eraldatzeak eraldatzen du eskuragarri dugun mundua: ez mundua bera, baizik eta mundua agertzeko baldintzak.

​

Errealitatea osorik irauten du.
Aldatzen dena da hura jasotzeko dugun ahalmena.

​

Horregatik, metanoia ez da goranzko transzendentzia bat, baizik eta zabaltzen dena: agerpenaren eremua hedatzea. Kontzientzia eraldatuak ez du munduaren gainetik egiten: haren barruan sakonago sartzen da.

​

V. TRASZENTZENTZIAREN BEHARRA

​

Transzendentzia ez da nahi espirituala: noosaren beharrizan fisiologikoa da. Ortoniaren barruan mundua minimo bihurtzen da. Paranoiak eramanezina egiten du. Metanoiak irekitzen du bakarrik mundu egiazkoa eta bizigarria izan daitekeen bidea.

​

Trascenditzea ez da mundutik ihes egitea: begirada fintzea da, munduaren zabalerari euts diezaiogun, desitxuratu gabe.

​

VI. BEGIRADA GISAKO PATUA

​

Guztia keinu bakarrean erabakitzen da:

nola begiratzen den.

Paranoian, begirada alde egiten du bere burua babesteko.
Metanoian, begirada eraldatzen da ulertzeko.

​

Aldea ez dago ikusten den horretan, ikusteko moduaren egituran baizik. Kontzientziaren patua ez du esperientziaren edukiek markatzen, baizik eta noosaren torisioak.

​

VII. EPILOGOA

​

Ortonia, paranoia, metanoia: eustea, haustea, irekitzea.

Horrela arnasten du kontzientziak munduaren sakontasunaren aurrean.

Benetako transzendentzia ez da egia goragoko bat lortzea, baizik eta begirada eraldatzea, errealitatearen hondoa beldur bihur ez dadin. Ez dago argitzerik, ez igoerarik: badago, soilik, mundua agertzen uzten duen doikuntza zehatza.

​

Kontzientzia helduak ez du errealitatea menperatu nahi, ezta ihes egin ere.
Ikasten du hura ikusten
noosak azkenik defendatzeari uzten dionean.

Eta ikusteko modu hori —zehatza, irekia, desitxuratu gabea—
da eskura dugun transzendentzia bakarra.

Ez ihes egiten duena.
Ez gezurtzen duena.
Bai, ordea, eraldatzen duena.