top of page

SAIAKERAK

Itzalaren erdia:

izenik gabeko eremu ilun bati buruz

​

2026

Irakurleari oharra

 

Saiakera honek zailtasun kultural bat du abiapuntu. Errealitate batzuek izena, kategoria eta interpretazio-esparru finkatua dute. Beste batzuk sakabanatuta jarraitzen dute, nahiz eta haien adierazpenak begien bistan egon.

 

Kultura batek ez du zertan gertakari bat ukatu hura pentsatzeko zailtasunak izateko. Zati bakoitza bereizita aitortu dezake eta, hala ere, inoiz ez bildu forma komun baten pean. Gerta daiteke, halaber, galdera batek jada egonkortuta dagoen gramatika moral batekin talka egitea eta gaitzespena objektua bera behar bezala mugatu aurretik iristea.

 

Desplazamendu hori bereziki interesgarria da eztabaidak seinalatzen den horretaz arduratzeari uzten dionean eta arreta seinalatzea zilegi ote zen, formulatzen duenari egozten zaizkion asmoak edo ustez hitz egiten duen lekua aztertzera igarotzen denean.

 

Testu honek eremu horietako bat aztertzen du. Orrialde hauen luzerak zailtasun zehatz bati erantzuten dio: mailak bereiztea, azalpena eta legitimazioa banatzea, eta ikusezin iraun dezakeen figura bat aztertzea, ez derrigorrez piezak falta zaizkiolako, baizik eta oraindik ez direlako elkarrekin lotu figura komun bat osatu arte.

I. PUNTU ITSUA
 
Garai batzuk izan ziren emakumeengan iluntasuna errazegi ikusi zutenak.
 
Ez iluntasun hura guztia irudimenezkoa zelako. Krudelkeria, manipulazioa, abusua, nartzisismoa, indarkeria edo nagusitzeko nahia orduan ere baziren, gaur egun diren bezala, eta emakume arriskutsuaren zenbait irudi kulturalek guztiz benetako giza aukerak seinalatzen zituzten.
 
Arazoa izan zen begirada hark ez zuela han gelditzen jakin.
 
Benetan suntsitzaileak ziren jokabideekin batera, bizitza aske batekin guztiz bateragarriak izan zitezkeen beste ezaugarri batzuk ere arriskutsutzat jo ziren. Autonomia, sexu-desira, adimena, anbizioa edo desobedientzia susmo moral batez kutsatu ziren, edozein jokabide toxiko zehatz baino harago. Eta emakume jakin batzuei, edo feminitatearen konfigurazio jakin batzuei, zegokiena gehiegitan hedatu zen emakume izateari berari buruzko susmo bihurtu arte.
 
Bereizketa hori ondo finkatzea komeni da, saiakeraren amaierara arte garrantzitsua izango baita.
 
Arazo historikoa ez zen itzala zaintzea. Itzala emakumearekin nahastea izan zen.
 
Itzalak aitortua izan behar du. Erasoak mugak behar ditu. Abusuak alarma piztu behar du, eta hura geldiarazi eta jasaten duena babestuko duten erantzunak eragin. Gizarte bat ez da osasuntsuago bihurtzen suntsitzen duena baztertuz, baizik eta suntsipena benetan non dagoen zehaztasun handiagoz bereizten ikasiz.
 
Nahaste hura zuzentzea beharrezkoa zen.
 
Baina zuzenketa batek bere puntu itsua sor dezake.

II. FALTA DEN IZENA

 

Gaur egun ia azalpenik behar ez duen adierazpen bat dugu: maskulinitate toxikoa.

 

Bere zehaztasunaz eztabaida dezakegu, haren erabilera batzuk kritikatu edo aplikatzean zorroztasun handiagoa eskatu, baina berehala ulertzen dugu zer izendatu nahi duen. Hizkuntza arruntaren parte da dagoeneko, eta zerbait zehatza planteatzeko aukera ematen du: giza aukera suntsitzaile batzuek maskulinitatearen barruan konfigurazio ezagugarriak har ditzaketela, ikaskuntza, posizio edo itxaropen jakin batzuekin lotzen direla, eta batera aztertzea merezi duten kalteak eragiten dituztela.

 

Esan dezagun orain adierazpen simetrikoa: feminitate toxikoa.

 

Zerbait aldatzen da.

 

Baliokidetasun linguistikoa agerikoa da. Kulturala, askoz gutxiago.

 

Formulazio simetrikoak berehala pizten du objekzio garrantzitsu bat: maskulinitatea eta feminitatea ezin direla irizpide berarekin aztertu, haien genealogia historikoak, botere-posizioak eta garapen-baldintzak ez direlako baliokideak izan.

 

Objekzioa serio hartu behar da, eta aurrerago sakon aztertuko da. Oraingoz nahikoa da ohartzea asimetria historiko bat aitortzeak ez duela berez konpontzen sexuari lotutako itzal baten existentziak planteatzen duen auzi moral eta epistemologikoa.

 

Lehen adierazpena jada eraikitako esparru batekin iristen da. Bigarrenak, berriz, sarritan defentsa bat eskatzen du definitua izan aurretik ere. Berehala sortzen da gizonek ere manipulatu, kontrolatu, gezurra esan edo indarkeria erabiltzen dutela gogorarazteko beharra. Aurretiazko zuhurtziak txertatzen dira. Batzuetan susmoa kontzeptutik hura formulatzen duenaren asmorantz lekualdatzen da.

 

Hori da hemen interesatzen zaigun arazoa.

 

Ez Mendebaldeko kultura emakumezko itzal bat irudikatzeko gai izan ez delako. Mendez mende irudikatu du: Medea, Klitemnestra, Zirze, Lady Macbeth, sorgina, amaordea, ama irenslea, femme fatale-a. Emakume krudel, mendekari, posesibo, manipulatzaile edo suntsitzaileen irudikapenak ez dira, hain zuzen, urriak izan.

 

Batzuetan iluntasun ezagugarriak deskribatzen zituzten; beste batzuetan deformatu egiten zituzten; eta beste batzuetan ez zeuden lekuan aurkitzen zituzten.

 

Baliteke gure egungo akatsa kontrakoa izatea. Arrazoi osoz ikasi genuen generalizazio haietaz mesfidatzen. Eta bidean, agian, benetan existitzen denean emakumezko itzal bat pentsatzeko gaitasuna ere ahuldu dugu.

 

Jokabideak ez dira desagertu. Ezta haien irudikapen artistikoa ere, ez eta emakumeek gauzatutako eraso, indarkeria edo gatazka forma zehatzei buruzko ikerketa psikologikoa ere. Zailtasuna aukera horiek galdera komun baten pean biltzean datza.

 

Har al ditzakete giza aukera suntsitzaile batzuek konfigurazio bereziki femeninoak, beste batzuek konfigurazio maskulinoak hartzen dituztela onartzen dugun modu berean?

 

Bakarka har dezakegu emakume batek manipulatzea, kontrolatzea, indarkeria psikologikoa erabiltzea, sufrimendua tresna bihurtzea, ematea zor bihurtzea, ospea suntsitzea, loturak administratzea, harreman baten kontakizunaz jabetzea edo bere etsaitasuna beste pertsona baten gainean proiektatzea.

 

Erresistentzia handitu egiten da aukera horiek gertakari isolatu gisa tratatzeari uzten diogunean eta haietako batzuk emakumezko esperientziarekin lotutako errepertorio, posizio, ikaskuntza edo legitimazio-moduen bidez elkarren artean lotzen ote diren galdetzen dugunean.

 

Itzala sexu baten esentzia bihurtzearen eta sexuari lotutako itzalik ezin dela existitu ukatzearen artean hirugarren jarrera bat dago: pentsatzea. Pentsatzea salaketa automatikoaren beldurrik gabe, heredatutako konplexurik gabe eta zein galdera egin daitezkeen aldez aurretik erabakitzen duen autozentsurarik gabe.

 

Feminitate toxikoa deitzen diot giza aukera jakin batzuek har dezaketen itzalari, feminitatearen forma jakin batzuekin lotura esanguratsua duten errepertorio, posizio, itxaropen eta legitimazio-moduen bidez antolatzen direnean.

 

Terminoa badago jada, eta oso bestelako espazio ideologikoetan ibili da. Kontua ez da erabilera horietako bat bere egitea, baizik eta behar adinako diziplina ematea emakumeen aurkako salaketa generiko bihur ez dadin.

 

«Feminitate toxikoak» ez du esaten feminitatea bera toxikoa denik, «maskulinitate toxikoa» ere ez litzatekeen bezala maskulinitatearen aurkako salaketa gisa ulertu behar. Bi kontzeptuek giza aukera batzuek har ditzaketen forma suntsitzaileak izendatzen dituzte, sexuari lotutako kode eta posizioen barruan artikulatzen direnean.

 

Kategoria bat modu bereizgabean erabil daitekeela ez da haren existentziaren aurkako argudioa, erabilera txarraren aurkakoa baizik. Arriskua agertzen da jokabide bat zerbait zabalagoarekin lotzen duen edozein kontzeptutan: «maskulinitate toxikoak», «familia disfuntzionalak» edo «kultura toxikoak» izendatzen dutena semantikoki kutsatu dezakete zehaztasunik gabe erabiltzen badira. Diziplina kontzeptualaren egitekoa, hain zuzen, analisi-kategoria bat izen bera partekatzen duen norbanako bakoitzari bereizketarik gabe ez egoztea da.

 

Talde batzuek adierazpena erabili izanak ez die haren jabetzarik ematen, ezta haien esparrua onartzera behartzen ere. Kontzeptu bati uko egitea interes jakin batekin erabili izan delako soilik, aurreko erabilerei zer galdera egin daitezkeen erabakitzeko ahalmena ematea litzateke. Hemen terminoa autonomia kontzeptualarekin erabiltzen da: agenda haiek heredatu gabe, salaketa generiko bihurtu gabe eta inork bereganatu ez dezan.

 

Kontzeptu hau ez da psikologia sozialak sexismo onbera deitu duenarekin nahastu behar, eta komeni da esplizituki mugatzea. Esparru hark emakumeekiko itxuraz positiboak diren jarrerak aztertzen ditu: babes paternalista, idealizazioa eta bereizketa osagarria. Hain zuzen ere onberak diruditelako, jarrera horiek sexuaren araberako harreman asimetrikoak mantentzen lagun dezakete. Hemen, ordea, beste eragiketa bat interesatzen zaigu, esparru horren helburu nagusia ez dena: zer gertatzen den babes-, sinesgarritasun-, autoritate afektibo- edo ustezko zaurgarritasun-posizio jakin batzuk kontrola, erasoa edo erantzukizunaren desplazamendua gauzatzeko baliabide bihur daitezkeenean. Foku analitikoa aldatu egiten da.

 

Bi fenomenoak lotuta egon daitezke baliokideak izan gabe. Aldea zehaztasunez formula daiteke: sexismo onberak baliabide horiek ematen dituzten baldintzen zati bat azal dezake; feminitate toxikoak, berriz, haien erabilerak har ditzakeen forma suntsitzaileetako batzuk deskribatzen ditu.

 

Nartzisismoa, manipulazioa, krudelkeria, erresumina, gezurra, kontrola, sadismoa, lehia, nagusitasuna edo indarkeria ez dira sexu bakar batenak. Giza aukerak dira. Baina gizakia ez da inoiz abstraktuan agertzen: sexu jakin bateko gorputz baten, biografia baten, kultura baten, itxaropen batzuen eta harreman-errepertorio batzuen barruan agertzen da.

 

Bitartekaritza horiek zeharkatzean, aukera komun batek forma desberdinak har ditzake.

 

Forma horietaz dihardu saiakera honek.

III. HISTORIA ETA SIMETRIA
 
Feminitate toxikoa izendatzean aurreikusten den objekzioa indarrez formula daiteke: ez litzateke zilegi maskulinitate eta feminitate toxikoei irizpide simetrikoa aplikatzea, haien genealogia historikoak ez direlako simetrikoak. Behaketa historikoa baliozkoa da. Ondorioa ez da hortik eratortzen.
 
Hemen axola duen simetriak ez du esaten gizonek eta emakumeek posizio berak izan dituztenik, murrizketa berak pairatu dituztenik edo abantaila berak jaso dituztenik. Simetria moral eta epistemologikoa da: jokabide bat azaltzeko erabiltzen dugun testuinguruak bi noranzkoetan erabili ahal izan behar du, eta sexu bat absolbitzeko nahikoa ez denak ez du bestea absolbitzeko ere nahikoa izan behar.
 
Emakumeek garatutako botere-forma zeharkako, erlazional edo etxekoen zati batek egokitze-funtzioa izan zezakeen beste baliabide batzuetarako sarbidea txikiagoa zen lekuetan. Era berean, gizonekin lotu ziren gogortasunak, lehiak, arriskuarekiko esposizioak, diziplina emozionalak edo babesteko eta hornitzeko prestutasunak ere biziraupen-eskakizunei erantzun ziezaieketen.
 
Egokitze-funtzio bat ulertzeak genealogia bat berreraikitzen laguntzen du. Ez du genealogia hark sortutako edozein egungo erabilera zilegi bihurtzen.
 
Kausalitateak ere ez du sexuaren araberako noranzko derrigorrezkorik. Emakume batek jokabide suntsitzaile bat gara dezake gizonen jokabideei erantzunez, eta gizon batek beste bat emakumeen jokabideei erantzunez. Beste kasu batzuetan, jokabidea ez da batez ere erreaktiboa izango. Krudelkeriak, nartzisismoak, erresuminak, nagusitzeko nahiak edo menperatzearen plazerak ez dute irain edo kalte baten historia behar giza bizitzan agertzeko.
 
Eragin kausalak ez du egiletza lekualdatzen. Genealogiak gure ulermena alda dezake ekintza nork egiten duen aldatu gabe.
 
Historiak azaltzen badu, bi sexuak azaltzen ditu. Azalpenak absolbitzen ez badu, ez du inor absolbitzen.
 
Sexuen antolaketa historikoek eskubideak eta aukerak modu desberdinean banatu dituzte, baina baita betebeharrak, murrizketak, arriskuak, zamak eta sakrifizio-modu desberdinak ere. Emakumeen iragana zametatik soilik eta gizonen iragana pribilegioetatik soilik berreraikitzeak moralki erosoa baina analitikoki pobrea den figura sortzen du.
 
Gizonek arlo jakin batzuetan botere handiagoa izateak ez du esan nahi sexu-ordenaren dimentsio guztiak haien mesedetan funtzionatzen zuenik. Sistema historikoek aukerak eta autoritatea banatu zituzten, baina baita betebeharrak, murrizketak, arriskuak eta disponibilitate-moduak ere, sexuaren arabera.
 
Gerrara eta muturreko indarkeriara esposatzeko betebeharra, hornitzeko eskakizunak, debeku emozional jakin batzuk edo bizitza bera arriskuan jar zezakeen arriskuak hartzeko itxaropena ez dira zama izateari uzten gizonezko rolaren barruan betebehar gisa kodetu zirelako. Testuinguru askotan, rol berak etxean, eguneroko zaintzan edo hazkuntzan zentratutako bizitza aukeratzeko aukera ere mugatu zuen, eremu horietatik kanpo uztea muga sakona izan ezin balitz bezala.
 
Hemen bada esplizituki baztertu beharreko inferentzia bat. Egitura historiko jakin batzuk nagusiki gizonek gobernatu izanak ez ditu atzeraeraginez botere horren partaide bihurtzen egitura horien mende zeuden gizon guztiak. Egitura bat diseinatu, administratu edo haren onurak jaso zituztenekin sexua partekatzeak ez die autoritate, erantzukizun edo pribilegiorik transferitzen halakorik izan ez zutenei.
 
Boterea duenaren eta hura jasaten duenaren identitate partekatuak ez du biktimaren estatus morala murrizten. Erantzukizun historikoak benetako botere-, erabaki- eta kausalitate-harremanei jarraitu behar die, eta ez sexu-antzekotasunaren bidez boterea izan zutenengandik sexu bereko norbanako guztiengana hedatu.
 
Printzipioa bereziki argi bihurtzen da beste edozein identitate agregatura eramaten bada. Zapalkuntza gauzatzen duenarekin arraza, erlijioa, jatorria edo beste edozein pertenentzia-kategoria partekatzeak ez du zapaldua bere kaltearen koegile bihurtzen. Sexuak ez luke bestelako logikarekin funtzionatu behar.
 
Ezin da, halaber, arau historikoak gizonek bakarrik sostengatu zituztela suposatu. Emakumeak eta gizonak ikasi, transmititu, legitimatu eta, oso maila desberdinetan, erreproduzitu zituzten ordenen barruan jaio ziren. Bi sexuetan izan ziren ordena horiei aurre egin zietenak eta sostengatu zituztenak. Parte-hartze kultural horrek ez du norbanako bakoitza egituraren egile bihurtzen, eta ez du haren ondorioz jasan zezakeen kaltea ezabatzen.
 
Botere-posizioetan zeudenek ere ez zuten egitura orotatik kanpo jarduten. Haiek ere beren jokabidea mugatzen zuten betebehar, itxaropen eta arauen mende egon zitezkeen. Hori aitortzeak ez ditu botere-desberdintasun errealak ezabatzen, ezta erabakitzeko ahalmen handiagoa zuenaren erantzukizuna desegiten ere; iragana batzuek askatasun absolututik eta besteek determinazio absolututik jardun izan balute bezala irudikatzea besterik ez du eragozten.
 
Aukeratu ez zuen arrisku, zama edo obedientzia bat hartzera behartutako gizona ez da bere kaltearen koegile bihurtzen agintzen zutenak ere gizonak zirelako. Bestela, pertsona batek egitura baten barruan duen posizio zehatza ordezkatu egiten da dagokion taldearen identitate agregatuarekin.
 
Horregatik, gizonen kostuak aitortzeak ere ez du kontakizuna alderantzikatu eta gizonak atzeraeraginez biktima bakar bihurtzea eskatzen. Zerbait deserosoagoa eskatzen du: alde baten sufrimenduarekin eta bestearen abantailekin soilik eraikitako historia moral bat uztea.
 
Gaur egungo memoria kulturalak ez die lodiera moral bera eman kostu horiei guztiei. Emakumeen sufrimendu historikoen zati handi bat aitortu, izendatu eta, zilegitasunez, memoria, prebentzio eta konponketaren gai bihurtu da. Gizonen kostu askok, ordea, betebehar, erantzukizun edo gizon izatearen ondorio arrunt gisa naturalizatuta jarraitu dute, konponketa-logika baliokiderik sortu gabe.
 
Ez dago auzia aitortza sinbolikoa dagoen ala ez. Kontua da aitortza hori gaur egungo ondorioetan gauzatzen den —zuzenbidean, politika publikoan edo zuzenketa instituzional iraunkorrean—, ala keinu sinbolikoan agortzen den jatorrizko betebeharra berrikusi gabe. Omenaldi batek erraz egin dezake bat bigarren pieza horren erabateko faltarekin.
 
Kostu horiek aitortu ondoren ere desagerrarazteko beste modu bat dago: benetakoak izan zirela onartu eta emakumeek pairatutako desberdintasunak eragin zituen ordena historiko beraren produktuak ere bazirela erantzutea.
 
Azalpen kausala eztabaida daiteke, baina hemen ez da hori ere ebatzi behar. Osorik onartuko balitz ere, hortik ez litzateke ondorioztatuko kalte haiek memoria, aitortza edo konponketa gutxiago merezi dutenik. Antolaketa historiko berak bi sexuen gainean ondorio desberdinak sortu bazituen, azterketa koherente batek guztiak aitortzeko gai izan beharko luke.
 
Kalte bati egozten diogun kausak ez du erabakitzen zein biktima sartzen den kontabilitate moralean.
 
Emakumeen zama historiko bat egitura bati egozten zaionean, azalpen hori zilegitasunez bihur daiteke memoria, prebentzio eta konponketaren oinarri. Gizonen zama bat aitortu baina «hori ere sistema beraren produktua zen» esanez besterik gabe erantzuten denean, azalpenak itxiera gisa funtzionatzeko arriskua du.
 
Jatorri estrukturalak kalte bat ulertu eta konpontzeko gure erantzukizuna handitzen badu, printzipio horrek ezin du funtzioa aldatu kaltea jasan zuenaren sexuaren arabera. Ezin du, halaber, zama bat isilpean merezitako bidesari bihurtu, hura sortu zuen egitura egozten zaion sexu berekoa izateagatik.
 
Mekanismoa ezagugarria da: zama batzuek lodiera, memoria eta ondorioak gordetzen dituzte; beste batzuk, aitortuak izatera iristen direnean ere, betebeharrak edo azalpen kausal batek xurgatzen ditu, eta azken horrek moralki artxibatzen ditu. Nire ahaleginak historia du; zurea paisaia bihurtzen da. Sufrimendu batek konponketa sortzen du; bestea azaldua geratzen da, eta hain zuzen azaldua geratzeagatik moralki kitaturik balego bezala tratatua izatera irits daiteke.
 
Horrekin ez da esaten emakumeei zuzendutako konponketa orok feminitate toxikoa erreproduzitzen duenik, ezta desberdintasun historiko bat aitortzea biktimismo modu bat denik ere. Mekanismoa agertzen da irizpidea bi noranzkoetan aplikagarria izateari uzten dionean: norberaren sufrimenduak bere konplexutasun guztia gordetzen duenean eta bestearena sinplifikatzen denean; zama batek memoria sortzen duenean eta besteak azalpena besterik ez.
 
Orrialde hauetan aztertutako mekanismoekin duen lotura ez da kasualitatea. Eskala kulturalean berriro agertzen dira sakrifizioaren kontabilitatea, zama batzuek lodiera mantentzen dutenean eta beste batzuk naturalizatzen direnean; kontakizunaren jabetzea, interpretazio historiko batek aldez aurretik banatzen duenean nork hartzen duen biktimaren leku nagusia; eta biktimizazioa babes-armadura gisa, kaltearen memoria zabaltzea jada kulturalki kaltedun gisa aitortutako posizioa duenaren legitimotasunaren aurkako mehatxu gisa bizitzen denean.
 
Hain zuzen ere irizpide-aldaketa da interesatzen dena, ez inoren kaltea aitortzea. Ez da pendulu soil bat, lehen batzuei kalte egin eta orain ustekabean besteei egiten diena; iraganaren irakurketa partzial batek oraina antolatzeko gaitasuna hartzen ari ote den aztertzea da.
 
Desberdintasun horrek forma estrukturala hartzen badu, konpon daitekeenaren kategoria kulturaletik kanpo geratzen direnek kalte berriak jasotzen has daitezke, hain zuzen justizia egiteko sortutako mekanismoetatik. Aukera hori ez da historiarekin frogatzen: gaur egungo egituretan egiaztatu behar da.
 
Gauza bera balio du konponketa historikorako. Iragana egungo konpentsazio, babes edo lehentasunak orientatzeko erabiltzen bada, irizpideak ezin ditu sexu baten zamak oraindik aktibo dagoen zor moral gisa eta bestearenak ondoriorik gabeko iragan gisa tratatu. Horrek ez du atzera begirako kontabilitaterik edo baliokidetasun artifizialik eskatzen. Historiak testuinguruan kokatzen duenaren arabera funtzioa alda ez dezan eskatzen du.
 
Eta hemen agertzen da saiakeraren gainerakorako bereizketa erabakigarri bat: iraganeko egitura batek ez du berez frogatzen gaur egungo egitura bat. Genealogiak, inertziak edo abiapuntuko baldintzak azal ditzake; ez du ordezkatzen gaur egun boterea, babesa, baliabideak, erantzukizuna, eskubideak, betebeharrak eta legitimotasuna nola banatzen diren behatzea.
 
Irizpideak bi noranzkoetan jardun behar du. Saiakera honen tesia sostengatzeko gaur egungo egituretan arrasto konbergenteak eskatzen baditugu, kontrako tesia ez da zama beretik salbu geratzen abiapuntuko posizio gisa aurkezteagatik. Asimetria hori ez dagoela, edo gaur egungo antolaketak kontrako noranzkoan funtzionatzen duela esateak ere gaur egungo errealitatearekin kontrastea eskatzen du.
 
Bi tesietako bat ere ezin da baliozkotzat hartu bere genealogia ezaguna zaigulako soilik. Ebidentziak baieztapenaren eskalan eta denboran egon behar du.
 
Simetriari egindako objekzio oro ez da feminitate toxikoaren forma bat. Baina hura ukatzeko modu jakin batek haren mekanismoetako bat erreproduzi dezake, azalpena, testuingurua, indulgentzia eta erantzukizuna jarduten duenaren sexuaren arabera irizpide desberdinekin banatzen direnean.
 
Horregatik, emakume bat subjektu moral oso gisa aitortzeak egin dezakeen guztia aitortzea ere eskatzen du: ez soilik erabakitzea, sortzea, gobernatzea, harremanak egitea edo emantzipatzea, baita gezurra esatea, umiliatzea, esplotatzea, jazartzea, tratu txarrak ematea, ospea suntsitzea, nagusitasunaz gozatzea, intimitatea arma gisa erabiltzea, sufrimendua kontrol-tresna bihurtzea edo ahulagoa edo babesgabeagoa dena hiltzea ere.
 
Emakume batek emakume gisa egin dezake kalte. Ez du sinbolikoki gizon bihurtu beharrik gaitasun hori izateko. Miresten ditugun eremuetan bakarrik aitortutako gizatasunak tutoretzapean jarraitzen du.
 
Jarduteko ahalmena handitzea ere ez da psikologikoki neutroa. Erabakitzeko, esku hartzeko eta ondorioak sortzeko gaitasun handiagoak, baldintza jakin batzuetan, desinhibizio handiagoa, norberaren helburu eta sarietara orientazio biziagoa, jokabidea moderatzen zuten zenbait murrizketaren ahultzea eta besteen ikuspegi edo interesekiko arreta txikiagoa susta ditzake. Horrek ez du boterea negatibo bihurtzen, eta ez du esan nahi agentzia handitze orok ondorio horiek sortzen dituenik. Esan nahi du jarduteko gaitasuna handitzeak gaitasun horren erabilera eraikitzaileak zein suntsitzaileak ager daitezkeen eremua ere zabaltzen duela.
 
Emakumeen emantzipazioa ez da giza arau orokor horren salbuespena. Haren legitimotasuna ez dago askatutako gaitasun oro bertutetsuki erabiliko dela irudikatzearen mende. Agentziaren hedapen zilegi baten barruan, jarduteko gaitasun berri horren alderdi batzuek erabilera suntsitzaileak har ditzakete. Galdera da ea erantzukizuna, autokritika eta kontrapisu kulturalak ere jarduteko aukerarekin batera hazten diren.
 
Erabilera suntsitzaile horiek agertzen direnean, jarraian aztertuko ditugun sexuari lotutako konfigurazioak har ditzakete. Oro har, bat zuzeneko konfrontazioaren bidez ikusgarriago bihurtzeko joera du; besteak, berriz, bere eraginkortasunaren zati bat zeharkako, erlazional, anbiguo edo maltzurki sotil diren errepertorioetan aurki dezake.
 
Feminitate toxikoaren kasuan, haren berezitasunetako bat izan daiteke jokabide suntsitzaileak ez izatea suntsitzaile gisa aurkeztu beharrik. Zaintza, babesa, berdintasuna, zaurgarritasuna, justizia edo konponketaren jantzia har dezake, hizkuntza horiek benetako esperientzia historikoetara eta emakumeei modu esanguratsuan eragin dieten —eta eremu jakin batzuetan oraindik ere egon daitezkeen— desberdintasun edo zaurgarritasunetara jotzen dutelako, horiek emakumeen errealitate esklusiboa izan gabe.
 
Haren indarra ez dator derrigorrez fikzio oso batetik. Kokatutako egia bat benetan baimentzen duenaz harago hedatzetik etor daiteke, interpretazio eta legitimazio giltza orokor bihurtu arte.
 
Arazoa agertzen da desberdintasun zehatz bat zuzentzean lortutako legitimotasuna bere eremutik kanpo jarduten hasten denean. Eremu jakin bateko benetako zaurgarritasuna zaurgarritasun orokorraren presuntzio bihur daiteke. Tokiko desabantaila batek osotasunaren interpretazioa antolatzen has daiteke. Konponketa zilegi batek jatorrian zuen desberdintasunarekin jada bat ez datozen abantailak justifikatzen amai dezake.
 
Irakurketa hori eskala estrukturalera igotzen denean, gaur egungo errealitatean korrespondentzia aurkitu behar du: eskubideak, betebeharrak, babesak, baliabideak, arriskuak, erantzukizunak eta erabakitzeko gaitasuna nola banatzen diren. Korrespondentzia hori gabe, egia partzial bat ez dagokion eskala hartzen ari da.
 
Hor, itzalak ez du erabiltzen duen egia ukatu beharrik. Benetako zati batez jabetu, haren jurisdikzioa neurriz kanpo zabaldu eta egia horren jatorri zilegian bertan aurki dezake kritikaren aurkako babes gehigarria.

IV. IRIZPIDEA
 
Forma horiek deskribatu aurretik, zein araurekin ezagutuko ditugun ezarri behar dugu.
 
Gizona eta emakumea ez dira konpartimentu psikologiko estankoak. Banakako aldakortasuna izugarria da, eta banaketek elkarren gainjartze handia dute. Badira gizonen artean ohikoagoak diren ezaugarriak dituzten emakumeak eta emakumeen artean ohikoagoak direnak dituzten gizonak.
 
Horrek ez ditu kategoriak alferrikako bihurtzen. Muga bat porotsua izan daiteke eta muga izaten jarrai dezake.
 
Jokabide bat sexuari lotutako konfigurazio batekin erlazionatzeko bi gauza bereiztea komeni da. Lehena forma da. Sexuak, sozializazioak, gorputz-esperientziak edo posizio kulturalak erabilitako baliabideak, jokabide bat gauzatzeko aukerak, haren eraginkortasuna edo besteek interpretatzeko modua alda ditzakete.
 
Bigarrena maiztasuna edo banaketa da. Bi sexuetan dagoen aukera bat oso modu desberdinean ager daiteke, eta horrela pisu desberdina har dezake populazio bat aztertzean.
 
Forma eta maiztasuna ez dira gauza bera, eta bietako batek ere ez du baimentzen eskala batetik bestera arbitrarioki jauzi egitea.
 
Forma-desberdintasuna egon daiteke maiztasun globala oso bestelakoa ez izan arren: bulkada bera baliabide, aukera edo legitimotasun desberdinen bidez antola daiteke. Eta maiztasun-desberdintasunak, berez, ez du sexuari lotutako forma bat frogatzen mekanismoak bi sexuetan modu berean funtzionatzen badu.
 
Horregatik, bi galderak bereizita mantendu behar dira. Maiztasunak galdetzen du zenbat agertzen den zerbait banaketa batean. Formak galdetzen du nola funtzionatzen duen, zein baliabidez baliatzen den eta haren eraginkortasunaren zer zati dagoen sexuari lotutako posizio zehatz baten mende. Biak nahasteak desberdintasun estatistiko bat esentzia bihurtzea ahalbidetzen du edo, kontrako noranzkoan, konfigurazio bat ukatzea sexu bakar baten esklusiboa ez delako.
 
Formak zehaztapen gehigarri bat behar du. Ez diogu jokabide bati femenino deitzen emakume batek egiten duelako, ezta maskulino ere gizon batek egiten duelako. Sexuari lotutako forma agertzen da giza aukera komun bat sexuetako baten posizioarekin lotura esanguratsua duten errepertorio, aukera, zigor eta legitimazio-moduen bidez antolatzen denean. Toxikotasunaren konfigurazio maskulino batzuk ikusgarriago bihurtzeko joera dute zuzeneko konfrontazioa, intimidazioa, mehatxua edo indarra erabiltzen dutenean. Konfigurazio femenino batzuek modu zeharkakoago, erlazionalago, konpartimentatuago edo maltzurki sotilagoan jardun dezakete, eta anbiguotasun horretan bertan aurki dezakete beren eraginkortasunaren zati bat.
 
Errepertorioen balizko alde hori ere ez da banaketa arbitrario gisa ulertu behar. Azalpen-hipotesi sinesgarri bat litzateke boterea eta erasoa gauzatzeko aukerak historian zehar gorputz-, gizarte- eta harreman-desberdintasunek baldintzatu izana. Indar fisikoaren batez besteko abantailak zuzeneko konfrontazioaren eraginkortasuna handitzen du. Bide hori eskuragarriagoa ez denean, garestiagoa edo eraginkortasun txikiagokoa denean, loturen, ospearen, afektuen, aliantzen, sarbidearen edo interpretazioaren gainean jarduten duten estrategiek garrantzia hartzen dute. Horrek ez du estrategia bakar bat ere sexu baten jabetza bihurtzen, ezta norbaiten jokabidea haren sexutik ondorioztatzeko aukerarik ematen ere.
 
Besterik gabe, giza gaitasun berak garapen- eta eraginkortasun-errepertorio desberdinak zergatik aurki ditzakeen ulertzen laguntzen du.
 
Zehaztu behar da, gainera, zein feminitateri buruz ari garen. Orrialde hauetan behin eta berriz agertzen diren kodeek —zaintza, sakrifizioa, zaurgarritasuna, autoritate morala, errespetagarritasuna— ez dituzte emakumeak oro har deskribatzen, baizik eta kulturalki ezagugarria eta modu desberdinean eskuragarria den posizio femenino zehatz bat.
 
Horrek ondorio erraz bat du: mekanismo batek bere eraginkortasuna kode horiei lotutako legitimotasunetik lortzen badu, legitimotasun hori benetan dagoen lekuetan bakarrik egin dezake. Emakume bat posizio horren barruan ezagugarri ez denean, baliabide horiek indarra gal dezakete edo desagertu. Horregatik, hemen aztertzen den babes interpretatiboa ez da emakume guztien artean berdin banatzen.
 
Klasearen, jatorriaren, adinaren, familia-posizioaren eta legitimotasun hori aktibatzen duen irudiaren barruan norbait zenbateraino ezagugarria denaren araberakoa izan daiteke. Hortik ondorio zehatz bat dator: feminitate toxikoaren konfigurazio batek posizio jakin batek benetan eskuragarri egiten dizkion baliabideak bakarrik erabil ditzake; beraz, orrialde hauetan deskribatutako forma batzuk posizio femenino batzuetan kontzentra daitezke eta beste batzuetan askoz bideragarritasun txikiagoa izan. Printzipio bera balio du maskulinitate toxikorako. Ez dago, halaber, mekanismoak funtzionarazteko gizonezko posizio bakar bat.
 
Autoritatea, indar fisikoa, prestigioa, kaudimen ekonomikoa, babes instituzionala edo sinesgarritasun publikoa ere modu desberdinean banatzen dira gizonen artean, eta konfigurazio maskulino suntsitzaile batek bere posizio zehatzak eskuragarri egiten diona bakarrik erabil dezake. Bi itzaletako batek ere ez du errepertorio uniformerik, eta bi kasuetan galdera egokia bera da: zer konfigurazio ari da jarduten, eta zein baliabiderekin? Hori aitortzeak ez du kontzeptua ahultzen: haren irismena zehaztu eta egiazta daitekeen muga bat ezartzen dio.
 
Pasibo-agresibitatea bigarren errepertorio horretan sar daiteke funtzionalki, kaltea urruntzearen, isiltasunaren, insinuazioaren, mezu bikoitzaren, zigor afektiboaren edo beti azalpen errugabe alternatibo bat gordetzen duen etsaitasunaren bidez administratzen denean. Ez da emakumeen esklusiboa, zuzeneko erasoa gizonen esklusiboa ez den bezala. Garrantzitsua da ea sexuak, sozializazioak, aukerek, zigorrak eta legitimotasunek giza aukera partekatu bat modu desberdinean antolatzen laguntzen duten.
 
Forma-desberdintasun hori garrantzitsua da ikusgarritasunak aitortza baldintzatzen duelako. Indar gordinak indar gisa aurkezten du bere burua. Eraso maltzurki sotila askoz zailagoa izan daiteke isolatzen, deskribatzen eta frogatzen, hain zuzen zati bakoitza guztiek osatzen duten eredua baino txikiagoa dirudielako.
 
Baina eraso bat isolatzeko zailtasuna ezin da hura irudikatzeko baimen bihurtu. Sotiltasun maltzurrak kaltearen forma posible bat deskribatzen du. Ez da berez kaltea existitzen dela frogatzeko ebidentzia. Benetan errugabea den jokabide bat ez da toxiko bihurtzen teoria batek hala berrinterpretatzeko aukera ematen duelako; eta zuhurtzia hori berdin aplikatzen da emakumeak zein gizonak aztertzean.
 
Eredu bati buruz hitz egiteko, inori egozten diogun asmoaren menpe ez dauden erregulartasunak ezagutu ahal izan behar dira: errepikapena, kontingentzia, norabidea, autonomia-ekintza jakinen ondorio aurreikusgarriak, benetako koertzioa, bestearen askatasunaren murrizketa iraunkorra edo adierazitako diskurtsoaren eta loturaren funtzionamendu behagarriaren arteko desadostasun iraunkorrak. Susmoak ezin du ereduaren ebidentzia ordezkatu.
 
Jokabide bat talde batean maizago agertzeak ez du taldeko kide bakoitza haren ordezkari bihurtzen. Eta jokabide bat izugarri larria izateak ez du automatikoki gizarte-egitura bihurtzen.
 
Gizarte baten barruan gertatzen den guztia ez da gizarte horren egitura.
 
Fenomeno bat benetakoa izan daiteke, oso larria, sexuetako batean gehiago kontzentratua, eta erantzun espezifikoa eska dezake, milioika pertsonaren arteko harremanen antolaketa orokorra deskribatu gabe. Gertakari baten larritasunak ez du haren hedadura zehazten, eta sortzen duen intentsitate emozionalak ere ez du automatikoki ezartzen zein eskalatan interpretatu behar den. Arauak bi noranzkoetan balio du.
 
Egitura bati buruz hitz egiteak beste ebidentzia mota bat eskatzen du.
 
Nahikoa zabalak eta iraunkorrak diren ereduak aurkitzea eskatzen du arauetan, erakundeetan, politiketan, kategoria juridikoetan, baliabideen banaketan, hezkuntzan, hedabideetan, kultura-ekoizpenean edo interpretazio-irizpide sistematikoetan. Azken batean, egitura deitzen duguna badela baieztatzen dugun eskalan bertan behatu ahal izatea eskatzen du.
 
Kasu batek zerbait gertatzen dela erakusten du. Banaketa batek modu desberdinean gertatzen dela agerian utz dezake. Egitura batek aztertutako errealitatearen antolaketak berak hari buruz baieztatzen ari garena nahikoa modu egonkorrean barne hartzea eskatzen du.
 
Ebidentziak baieztapenaren eskalan egon behar du.
 
Arau hori ez dagokio tesi honi bakarrik. Edozein tesi estrukturali dagokio. Asimetria bat baieztatzen bada, dagokion eskalan behatu ahal izan behar da; asimetria hori ez dagoela, edo egiturak beste modu batean jarduten duela baieztatzen bada, baieztapen horrek zama bera hartzen du.
 
Eta eztabaidatzen dena oraina denean, froga gaur egungo egituretan bilatu behar da. Egitura historikoek genealogia eta iraunkortasunak azal ditzakete, baina ez dute berez ordezkatzen gaur egun erakundeak, baliabideak, arauak, betebeharrak eta legitimazio-irizpideak nola antolatzen diren behatzea.
 
Irizpide honek feminitate toxikoa emakumeen deskribapen gisa erabiltzea eragozten du. Baina jokabide bat feminitate toxikoaren konfigurazio baten parte izateko emakumeen esklusiboa izatea eskatzea ere eragozten du.
 
Esklusibotasun hori ez da baldintza maskulinitate toxikoaz hitz egiteko.
 
Emakume batek menpeko bat lan-hierarkia hutsa erabiliz suntsitzen badu, eta mekanismoak berdin-berdin funtzionatuko balu haren tokian gizon bat balego, abusu hierarkikoa dugu aurrean. Sexua sartzeak ez du azalpenik gehitzen.
 
Probak alderantziz ere funtzionatu behar du. Gizon batek gauzatutako jokabide batek forma bereziki maskulinorik hartzen ez badu, eta sexua sartzea justifikatzen duen banaketa esanguratsurik ez badago, maskulinitate toxiko deitzeak maskulinitatea gehitzen du, baina ez ezagutza.
 
Zorroztasun horrek ez du beti lagundu kontzeptu maskulinoaren erabilera kulturala. Irtenbidea ez da orain femeninoari laxotasun bera ematea.
 
Ez dugu susmoa berdin banatu behar. Zorroztasuna berdin banatu behar dugu.
 
Badago beste nahaste garrantzitsu bat ere: boterea, giza eta harreman-gaitasun gisa, ez da definizioz maskulinoa.
 
Horrek ez du ukatzen botere instituzional, politiko, ekonomiko edo juridikoa historian zehar oso modu desberdinean banatu denik, ezta posizio jakin batzuk gaur egun ere nagusiki gizonek betetzen dituztenik ere. Bi auzi bereizten ditu: nork betetzen duen benetan botere-posizio bat, eta nagusitzeko, inposatzeko, kontrolatzeko edo menperatzeko gaitasuna kontzeptualki sexu bati dagokion ala ez.
 
Agintzen duen emakume bat ez da maskulinitatea gauzatzen ari agintzeagatik. Beldurtzen, jotzen, lehiatzen, estatusa bilatzen edo beste bat menperatzeaz gozatzen duen emakume batek ez du bere feminitatea uzten psikologikoki arrotza den lurralde batean sartzeko. Era berean, negar egiten, emozionalki limurtzen edo zaurgarritasunaren bidez manipulatzen duen gizon bat ez da femenino bihurtzen horregatik.
 
Indarra maskulinitatearekin eta zaurgarritasuna feminitatearekin nahasteak paradoxa bat sortzen du. Emakume batek erasotu, menperatu edo umiliatzen duen unetik, haren iluntasuna maskulinoaren imitazio edo hari egindako erreakzio huts gisa berrinterpretatzeko arriskua dago. Azalpen hori egia izan daiteke kasu zehatz batean. Arau bihurtuta, emakumezko itzala kausalki eta moralki beste jabe bati itzultzen dio.
 
Printzipio bera balio du beste edozein baldintzatzailerentzat. Biografiak, kulturak eta gorputzak aukera jakin batzuk handitu edo murriztu ditzakete. Biologiak irizpide simetriko bera merezi du: joera eragin, modulatu edo presionatu dezake, epai moral gisa funtzionatu gabe. Gorputzak baldintzak azaltzen ditu. Ez du absoluziorik sinatzen.
 
Eta ez dago biologikoaren eta kulturalaren artean aukeratu beharrik, ez baitute leku beragatik lehiatzen. Oinarri biologiko erreal bat, hormonala edo bestelakoa, egoteak ez du berez ezer moralik erabakitzen: giza baldintzatzaileen multzoaren parte da, eta haien presentzia, intentsitatea eta banaketa norbanakoen eta sexuen artean alda daitezke. Haren existentziak ez du berez jokabide bati egiten diogun irakurketa morala zehazten. Hemen interesatzen dena da azalpen horrek zer funtzio hartzen duen kontakizun kulturalean sartzen denean. Gizonen indarkeriarako azalpen biologiko bat aipatzen denean, kontakizunak aldez aurreko erru baten froga gisa tratatzeko joera izan dezake, ia gizonak zaindu, zuzendu eta gainditzeko gai dela frogatu behar duen berezko gaitz baten moduan.
 
Emakumeei egozten zaizkien ezegonkortasun-modu jakin batzuk azaltzeko biologia aipatzen denean, kontakizunak erantzukizuna baino lehen ulermena eskatzeko joera izan dezake. Gizonari bere gorputzak agintzen diona gainditzeko eska dakioke; emakumeari, berriz, bereari egozten zaionagatik ulermena errazago eman dakioke. Kodea ez dago gorputzean. Gorputzari buruz kontatzen dugun istorioarekin egiten dugunean dago.
 
Saiakera honek ere ez du bere tesia anekdoten pilaketa baten bidez frogatu nahi. Adibideek mekanismo bat argitu dezakete, baina kasuak aurkitzea ez da nahikoa maiztasun bat ezartzeko, are gutxiago egitura bat. Ia edozertarako aurki daitezke adibideak. Galdera da zer baieztatzeko aukera ematen duten eta zein eskalatan.
 
Kasu zehatzen katalogorik ez jartzea nahita egindako hautua da, arau berari jarraituz. Adibideak ez dira falta direlako kentzen, baizik eta erraz eztabaida daitezkeen gertakarien segida batek arazoa anekdotara eramango lukeelako: nork gogoratzen duen kontrako kasu bat, zer inguruabar zehatzek aldatzen duen istorio bakoitza, zein adibide den nahikoa adierazgarri. Saiakera honen objektua mekanismoa da eta, eskala kulturalera igotzen denean, hura ikusarazten edo osotasun gisa biltzea eragozten duten esparruen antolaketa. Tesia egiaztatu nahi duenak gero errealitatea irizpide horrekin behatu ahal izango du. Testuak ez du argudioa inbentario bihurtu behar.
 
Baliagarria denean, bada gure irizpidea zaintzeko koherentzia-proba erraz bat ere: sexuak mentalki alderantzikatu eta gure interpretazioa aldatzen den behatzea.
 
Alderantzikatzeak ez du berez frogatzen bi egoera berdinak direnik, testuinguruak garrantzia izan baitezake. Baina inkongruentzia bat agerian utz dezake testuinguruak alde hori azaltzen ez duenean.
 
Dagoeneko ezagunak diren gertakariak lotzen hasten badira eta sakabanatuta zegoen figura batek forma hartzen badu, agian merezi du aztertzea ea zailtasuna begiratzen ikasi genuen moduan ere bazegoen.

V. FEMINITATE TOXIKOAREN ANATOMIA
 
Jarraian datozen mekanismoak gizatiarrak dira, ez berez femeninoak, eta ez dute zerrenda itxi bat osatzen. Ez dira emakumeen esklusiboak ere, maskulinitate toxikoari lotutako mekanismoen zerrenda zorrotz bat ere ez litzatekeen bezala itxia edo gizonen esklusiboa izan behar. Hemen feminitate toxikoaren forma gisa aztertzeko aukera ematen duena feminitatearekin lotutako errepertorioen bidez artikulatzen direnean har dezaketen konfigurazioa da: kontrola, erasoa edo nagusitasuna gauzatzeko modu zeharkako, erlazional, pasibo-agresibo edo maltzurki sotilak, zeinen eraginkortasuna hain zuzen anbiguotasunaren eta jarduten duten legitimotasun afektibo edo moralaren menpe egon daitekeen. Irizpide bera balio du maskulinitate toxikorako: han ere mekanismo bat ez da maskulino bihurtzen gizonena esklusiboki delako, baizik eta antolatzen duten formagatik, baliabideengatik, aukerengatik eta legitimazio-esparruengatik. Zuhurtzia metodologikoak bi noranzkoetan funtzionatzen du. Eta bereziki interesatzen da hainbat mekanismo elkarren artean indartzen direnean zer gertatzen den.
 
Ez da mekanismo isolatua hura femenino bihurtzen duena, hartzen duen forma, erabiltzen dituen baliabideak eta funtzionatzeko aukera ematen dion legitimazio-esparrua baizik.
 
Haiek banan-banan aztertu aurretik, hainbat mekanismo zeharka ditzakeen substratu bat aipatu behar da: nartzisismoa.
 
Emakume nartzisista batek gizon nartzisista batekin partekatzen du fenomenoa ezagutzeko aukera ematen duen muina: mirespen-beharra, besteen instrumentalizazioa, zerbait merezi duelako sentimendua, erantzukizuna hartzeko zailtasuna edo kanpotik erregulatu behar den autoestimua. Hala ere, muin komun horrek baliabide desberdinak erabil ditzake. Konfigurazio femenino batzuetan, besteak beste, afektu-zentralitatearen, loturen administrazioaren, ospe-lehiaren, autoritate bihurtutako sakrifizioaren edo harremanaren errealitate morala hobekien ulertzen duen gisa agertzeko beharraren inguruan antola daiteke.
 
Nartzisismoak berez ez du feminitate toxikoa osatzen.
 
Baina haren forma batzuk elika ditzake.
 
 
1. NAGUSITASUN MORALA ETA HARREMAN-AUTORITATEA
 
Badago nagusitasun modu bat, ia inoiz nagusitasun gisa aurkezten ez dena.
 
Ez du emakumeak intelektualki gizonak baino hobeak edo gaiagoak direla esan beharrik, nahiz eta hori ere esplizituki esan dezakeen. Zerbait zehatzagoa eta, testuinguru batzuetan, boteretsuagoa egotz diezaieke: gaitasun emozional, moral eta erlazional handiagoa.
 
Hark hobeto ulertzen ditu loturak, lehenago antzematen ditu tentsioak, hizkuntza landuagoa du haiek deskribatzeko. Gizona sinple, trakets, emozionalki zakar edo bere burua ulertzeko gai ez den gisa agertzen da, emakume batek benetan zer sentitzen duen azaldu ezean.
 
Hortik datoz kulturalki ezagunak diren esaldiak: «gizonak horrelakoak dira», «umeak bezalakoak dira», «ez dira enteratzen» edo «gauzak azaldu egin behar zaizkie». Umorez, maitasunez edo errugabetasun-itxuraz esan daitezke, eta hala ere hierarkia agerikoa eduki.
 
Kondeszendentzia tutelarrak kondeszendentzia izaten jarraitzen du nork gauzatzen duen aldatu arren.
 
Bere bertsiorik toxikoenean, posizio horrek mespretxua darama eta kontzientzien arteko desberdintasuna sortzen du. Jada ez da egoera jakin bat nork hobeto interpretatzen duen soilik eztabaidatzen. Inplizituki ezartzen da nork duen harreman-errealitatea interpretatzeko gaitasun handiagoa, baita bestearen barne-esperientzia bera ere.
 
Nik ulertzen dut zer gertatzen ari den. Zuk ez. Nik badakit zergatik egiten duzun egiten duzuna. Zuk ez dituzu zeure motiboak ere ulertzen.
 
Mekanismoa oso erraz itxi daiteke. Besteak interpretazioa onartzen badu, formulatu duenaren autoritatea berresten du. Baztertzen badu, uko hori oraindik behar adinako ulermena lortu ez duenaren froga gisa erabil daiteke.
 
Beste akats bat saihestu behar da hemen. Emakumeen sozializazio-modu batzuek harreman-eremuari garrantzi handia eman diezaioketela aitortzeak ez du esan nahi emakumeek hura ulertzeko berezko gaitasun handiagoa dutenik.
 
Loturen elaborazio konplexuagoa ez da nahitaez irakurketa zuzenagoa. Ñabardura jakin batzuei arreta jartzea erraztu dezake eta, aldi berean, gehiegizko interpretazioa, rumiazioa edo esanahi gehiegi egoztea sustatu. Estrategia sinpleago batek informazioa gal dezake egoera batzuetan eta eraginkorragoa izan beste batzuetan, hain zuzen zarata murrizten duelako, garrantzitsua osagarritik bereizten duelako eta keinu bakoitza interpretazio-arazo bihurtzen ez duelako.
 
Konplexutasunak ez du nagusitasuna esan nahi. Sinpletasunak ere ez du ezgaitasuna esan nahi.
 
Toxikotasuna agertzen da harreman bat irakurtzeko modu partikular batek interpretazio gisa aurkezteari uzten dionean eta bestearen esperientziaren gaineko autoritatea hartzen duenean.
 
 
2. XANTAIA EMOZIONALA
 
Xantaia emozionalak ez du emozio faltsurik behar. Hain zuzen hor dago haren eraginkortasunaren zati handi bat.
 
Emakume bat benetan zaurituta, beldurtuta, etsita edo triste egon daiteke. Ahalegin izugarriak egin, gauza garrantzitsuei uko egin, urteak beste pertsona bati eskaini edo benetako galerak jasan izan ditzake.
 
Horrek guztiak galdera bati erantzuten dio: zer sentitzen duen.
 
Oraindik ez dio beste bati erantzuten: sentitzen duenaren bidez zer eska diezaiokeen zilegitasunez beste norbaiti.
 
Bestearen askatasunak paperean existitzen jarrai dezake, hura erabiltzea emozionalki garestiegia bihurtzen den bitartean. Ez da debekurik esan behar. Nahikoa da autonomiaz jardutea abandonatzearekin, traizioarekin, egoismoa erakustearekin, sentiberatasunik ez izatearekin edo bestearen sufrimenduaren erantzule bihurtzearekin parekatzea.
 
Emozio baten benetakotasunak ez du beste pertsona baten gaineko jurisdikziorik ematen.
 
Abandonuarekiko benetako beldurra betebehar bihur daiteke. Benetako sakrifizioa, zor. Ulertzeko moduko desilusioa, obedientzia-tresna. Muga baten aurreko sufrimendua muga hori zilegi ez zela frogatzeko seinale gisa funtzionatzen amai dezake.
 
Emozioak funtzioa aldatzen du orduan. Sentitzen duenari buruzko zerbait egiazkoa adierazten jarraitzen du, baina entzuten duenaren gainean legeak ezartzen hasten da.
 
Xantaia guztiz kontzientea izan daiteke edo kalkulatutako asmorik gabe gara daiteke. Bigarren horrek ez du kaltegabe bihurtzen.
 
Manipulatzen ari dela jakitea ez da manipulatzeko baldintza.
 
Koertzio-modu honek beste pertsona baten jokabidea modu egonkorrean antolatzen duenean, jada ez gara sentiberatasunaz edo gatazka afektiboaz ari.
 
Kontrolaz ari gara.
 
 
3. SAKRIFIZIOAREN KONTABILITATEA ETA BESTEAREN IKUSEZIN BIHURTZEA
 
Badago botere-modu ikusgarriagoak baino isilagoa den bat: zer kontatzen den erabakitzea.
 
Harreman luze baten barruan, pixkanaka kontabilitate moral bat ezar daiteke, non norberaren ahaleginak azalera guztia hartzen duen eta bestearen ekarpena bigarren mailako, naturaltzat hartutako edo zuzenean ikusezin bihurtzen den.
 
«Nik egiten dut dena.»
 
Batzuetan esaldi horrek errealitate bat deskribatzen du. Beste batzuetan, eraikitzen laguntzen du.
 
Kontabilitate hori administratzen duenak bere ekarpena sakrifiziotzat jo dezake eta bestearena oinarrizko betebehartzat. Norberaren ahalegina gogor, neketsu, agortzaile eta gutxi aitortua gisa agertzen da; bestearena, berriz, diskurtsoan erraz, atsegin, pribilegiatu, saihestezin edo besterik gabe zor den zerbait bihur daiteke.
 
Harreman bateko ekarpenak ia inoiz berdinak ez direnez, konparatzea konplexua da, eta ikusezin bihurtzeak jarduteko tartea aurkitzen du.
 
Pertsona batek bere ekarpenetan dauden denbora, ahalegina, erantzukizunak edo ukoak izugarri ikusgarri bihur ditzake eta bestearenak paisaia bihurtu. Ekarpen horiek materialak, emozionalak, ekonomikoak, praktikoak edo sozialak izan daitezke, edo baliokidetasun errazik onartzen ez duten formak hartu.
 
Interesatzen zaigun mekanismoa ez da zein ekarpenek objektiboki gehiago balio duen erabakitzea.
 
Zein ahaleginek aitortza merezi duten eta zeinek kontakizun komunean ia existitzeari uzten dioten erabakitzeko autoritatea norberari egoztean datza.
 
Hortik alderantzikatze bereziki korrosibo bat sor daiteke: norberarena beti bere bertsiorik kostutsuenean gogoratzen da, eta bestearena itxuraz erraz, atsegin, saihestezin edo zor bihurtzen zuenaren arabera deskribatzen da.
 
«Nik egin dut.»
 
«Nik egin diot uko.»
 
«Ni arduratu naiz.»
 
Bitartean, bestearen ekarpenak kontakizunean existentzia galtzen du pixkanaka.
 
Desberdintasun erabakigarria ez dago jada egindako ahalegin kopuruan.
 
Kontabilitate-liburua nork daraman da.
 
 
4. EMATEA ZOR BIHURTUTA
 
Aurreko mekanismoa areagotu daiteke urteetako arreta, dedikazioa, sostengua, ahalegina edo ukoak beste pertsona baten gaineko eskubideak ematen dituen kapital moral gisa funtzionatzen hasten direnean.
 
Logika ulertzekoa da jatorrian. Asko emateak badu garrantzia. Norbait urteetan laguntzeak badu garrantzia. Harreman bat, familia bat, adiskidetasun bat edo pertsona bat une zailetan sostengatzea izugarri kostutsua izan daiteke.
 
Toxikotasuna agertzen da emandakoa iraganekoa izateari uzten dionean eta bestearen egungo askatasunaren gaineko titulu iraunkor gisa aurkezten hasten denean.
 
Emandakoa inbertsio gisa berrirakurtzen da. Atzoko sakrifizioak gaurko erabakien gaineko eskubideak sortzen hasten da.
 
Logika hori bikoteetan, adiskidetasunetan, familia-loturetan eta guraso-seme-alaben artean ere ager daiteke. Hark zeharkatutako amatasun batean, urteetako dedikazioa seme edo alaba heldu baten bizitza administratzeko erabiltzen amai daiteke: autonomia esker txartzat agertzen da, distantzia abandonutzat irakurtzen da eta muga zilegi bat traiziotzat.
 
Baina mekanismoa ez dagokio amatasunari.
 
Askoz logika zabalago bati dagokio: ematea kreditu bihurtzeari eta kreditua bestearen bizitzan esku hartzeko eskubide bihurtzeari.
 
Zorra zaila bihurtzen da orduan kitatzeko, beti berreskura baitaiteke egin, sakrifikatu edo jasan zenaren artxiboa. Egungo edozein erabaki berriro konparatzen da kontua inoiz ixten ez dela dirudien iragan batekin.
 
Emate gisa hasi zena jabetza gisa funtzionatzen amaitzen da.
 
 
5. ERASO ERLAZIONALA ETA ZEHARKAKO ZIGORRA
 
Indarkeria psikologiko orok ez du eszena ezagugarri bat behar.
 
Hilabete edo urteetan banatu daiteke isiltasun zigortzaileetan, urruntzeetan, etsaitasun anbiguoan, dosi txikitan administratutako mespretxuan, insinuazioetan, nahita egindako omisioetan, bazterketetan, umiliazio diskretuetan edo beti interpretazio errugabe alternatibo bat duten iruzkinetan.
 
Gertakari bakoitza bereizita begiratuta, nahikoa ez dela irudi dezake.
 
Osotasuna suntsitzailea izan daiteke.
 
Dinamika horren mende geratzen denak pixkanaka ikasten du zein gai saihestu behar diren, zein erabakik izango duten neurriz kanpoko kostua eta hitzak zein zehaztasunez aukeratu behar dituen. Inork ez du inoiz «debekatuta dago» esan. Harremanak jada erakutsi du non ezin den zapaldu.
 
Hori indarkeria psikologikoa da koertzio, intimidazio edo autonomiaren murrizketa eredu egonkor baten parte denean.
 
Errepertorio bera intimitatetik kanpo ere heda daiteke zurrumurruaren, triangelatzearen, aliantzen, konfidentzien administrazioaren, isolamenduaren, bazterketaren edo ospeari egindako kaltearen bidez.
 
Zeharkako erasoa ez da definizioz emakumeena. Esatea absurdoa litzateke. Baina berdin absurdoa da aldez aurretik sexu-dimentsiorik gabe uztea, testuinguru jakin batean haren eraginkortasuna, kanalak edo legitimotasuna emakumezko esperientziarekin lotutako errepertorio, sare eta posizioen mende badaude. Zuzenagoa eta errazago ezagutzen den erasokortasunaren aldean, forma batzuk maltzurki sotilak edo pasibo-agresiboak izan daitezke: ez diote kalteari uko egiten, kaltea anbiguotasunik gabe identifikatzeko moduan aurkezteari baizik.
 
Ez da inori aurpegia hautsi behar haren mundua suntsitzeko.
 
Intimitateak, gainera, aukera berezi bat gehitzen du. Pertsona bat sakon ezagutzeak haren segurtasun-gabeziak, lotsak eta zehaztasun handiagoz zer min egin diezaiokeen ezagutzea esan nahi du. Hura ulertzeko, laguntzeko edo harekin lotura sakon bat eraikitzeko balio duen informazio berak kalte zehatzagoa egiteko ere balio dezake.
 
Konfidentzia bat arma bihurtuta berragertu daiteke.
 
Konfiantza kaltearen azpiegitura bihur daiteke.
 
Eta argitasun bera aplikatu behar zaie muga fisiko eta sexualei. Emakume batek ere jazar dezake, inbaditu, abusuz tematu, ezezko bat baztertu edo beste pertsona baten gorputz-espazioa urratu.
 
Urratutako muga batek urratutako muga izaten jarraitzen du.
 
 
6. KONTAKIZUNAREN JABETZEA
 
Kontrola ez da gertatzen denaren gainean bakarrik gauzatzen.
 
Gertatutakoak zer esan nahi duenaren gainean ere gauza daiteke.
 
Kontakizunaz jabetzeak ez du gertakariak osorik asmatzea behar. Askoz eraginkorragoa da hautatzea, ezkutatzea, abiapuntua aldatzea edo gertakari bakoitzaren pisu erlatiboa moldatzea.
 
Materialek egiazkoak izaten jarrai dezakete.
 
Aldatzen dena haien arkitektura da.
 
Muga bat beharrezko bihurtu zuten presioetatik bereizita agertzen da eta krudelkeria bihurtzen da. Defentsazko erreakzio bat xehetasun handiz gordetzen da, aurretik gertatutakoa desagertzen den bitartean. Autonomia-erabaki bat ezinbesteko bihurtu zuten inbasioen sekuentziatik isolatzen da.
 
Ez dago guztiz gezurra esan beharrik.
 
Editatzea nahikoa da.
 
Batzuetan, eragiketa honek bereziki erabilgarria den elementu bat aurkitzen du: bestearen erreakzio ikusgarria. Presio, etsaitasun edo mespretxu pilaketa luzearen ondoren, azkenean oihu bat, tonu-irteera bat edo haustura bortitz bat agertzen da.
 
Orduan kontakizuna hortxe has daiteke.
 
Lasaitasuna ez da froga morala. Denbora luzez indarkeria psikologikoa erabil daiteke ahotsa inoiz altxatu gabe, eta gero bestearen lehen erreakzio bizia harremanaren definizio oso gisa erabili.
 
Baina ez da erreakzio hori egotea ere beharrezkoa.
 
Pertsona batek lasai adieraz dezake zer gertatzen ari den, hitzak arretaz aukeratu, jokabide zehatz bat deskribatu eta soilik berrikusteko eskatu. Eta hala ere, seinalatze bera eraso bihur daiteke: deskribapena erasotzat hartzen da, berrikusteko eskaera etsaitasuntzat eta muga mehatxutzat.
 
Galdera jada ez da zer gertatzen ari den; norbaitek hori gertatzen ari zela esateko zer eskubide zuen bihurtzen da.
 
Sistema, horrela, izugarri zaila bihurtzen da aldatzeko. Isiltzen bazara, jarraitu egiten du. Indarrez erreakzionatzen baduzu, zure erreakzioa zu zarela arazoa frogatzeko erabil daiteke. Eta lasai adierazten baduzu, adierazi izanaren beraren aurka ere erabil daiteke froga gisa.
 
Ez dago dena asmatu beharrik.
 
Istorioa non hasten den aukeratzea nahikoa da.
 
Badago, gainera, kontakizunaren jabetze forma berehalakoago bat: unean bertan aldatzea.
 
Baieztapen bat minutu gutxiren buruan ukatu daiteke, beste zerbait esan izan balu bezala berriformulatu, beste gai batera eraman edo aurrekoarekin bateraezina den bertsio batez ordezkatu. Eragiketak ez du urruneko memoriarik edo iraganaren berreraikuntza konplexurik behar. Elkarrizketa berean gerta daiteke.
 
Kontrol bera beste pertsonaren hitzen gainean ere erabil daiteke. Esan ez dituen baieztapenak egozten zaizkio, haren posizioa zati partzialetatik berreraikitzen da edo esaldiak testuingurutik ateratzen dira beste zerbait esan dezaten. Eztabaidak orduan bestearen benetako adierazpenari erantzuteari uzten dio eta haren diskurtsoaren bertsio fabrikatu edo deformatu bati erantzuten hasten da. Eragiketa bereziki eraginkorra izan daiteke, jatorrizko auzira itzuli aurretik inoiz formulatu ez zen posizio baten aurka defendatzera behartzen duelako.
 
Metatutako efektua bereziki desorientatzailea da, ez bakarrik zer gertatu den, baizik eta gertatu berri dena benetan erregistratu zitekeen moduan gertatu ote den eztabaidatzera behartzen duelako. Beste pertsonak kanpoko erregistro bat beharko lukeela senti dezake gertakarien eta hitzen lur komun bat mantentzeko.
 
Kontraesan, zuzenketa edo oroitzapen zehaztugabe oro ez dagokio mekanismo honi. Elkarrizketa batek irteera elementala onartzen du: «bai, hori esan nuen; akatsa izan zen». Mekanismoa agertzen da berrikusteko aukera hori behin eta berriz ordezkatzen denean esandakoa ukatu, desplazatu edo berriformulatuz norberaren posizioa osorik gordetzeko.
 
Hor ere autokritikak parte hartzen du. Gezurra, kontraesankorra, bidegabea edo mingarria zen zerbait esan zela onartzeak norberaren posizioa berrikustea eskatzen du; kontakizuna berehala aldatzeak mugimendu hori saihesteko aukera ematen du. Autokritikarik eza ez da derrigorrez mekanismoaren bigarren mailako efektua: hura mantentzeko baldintzetako bat izan daiteke.
 
Bere formarik toxikoenean, aldeetako batek trukea elkarrizketa gisa bizitzeari utzi eta galdu ezin den borroka gisa bizitzen has daiteke. Besteak gertakariak argitzen, ulertzen edo lur komun bat berreraikitzen saiatu daiteke, trukearen arauak aldatu direla ohartu gabe.
 
Hortik aurrera, formulazio berri bakoitza posizioari eusteko erabil daiteke: lehen esandakoa ukatzen da, esanahia aldatzen da, gaia desplazatzen da, akusazio berri bat sartzen da edo beste galdera bati erantzuten zaio. Egiak trukea antolatzeari uzten dio eta lurra ez uzteko beharraren mende geratzen da.
 
Mekanismoaren perbertsitatea handitu egiten da aldeetako batek bakarrik dakienean, kontzientzia handiagoz edo txikiagoz, borrokan ari dela. Oraindik elkarrizketan ari dela uste duenak argumentuei erantzuten saiatzen da; irabazten saiatzen ari denak argumentu horiek erantzun behar diren lurra bera alda dezake.
 
Xantaia emozionalak erabaki baten prezioa gobernatzen du. Kontakizunaz jabetzeak haren esanahia gobernatzen du.
 
Bi mekanismoak elkartzen direnean, pertsona batek azkenean defendatzen duena gertakarien bertsio bat baino askoz oinarrizkoagoa izan daiteke: bere esperientziaren jabe izaten jarraitzeko eskubidea.
 
 
7. PROIEKZIOA ETA ISPILU-ALDERANTZIKATZEA
 
Proiekzioa ez da femeninoa.
 
Gizatiarra da.
 
Norberarena dela aitortzea zailegia dena besteengan aparteko erraztasunez hauteman daiteke. Norberaren agresibitatea bestearen agresibitate gisa agertzen da; kontrolatzeko nahia, kontrolatua izateko mehatxu gisa; norberaren etsaitasuna, erantzuna justifikatuko lukeen kanpoko etsaitasun baten froga gisa.
 
Proiekzio hori autoritate moralarekin, biktimizazioarekin edo kontakizunaren kontrolarekin konbinatzen denean, alderantzikatze bereziki indartsua sor dezake:
 
Ez dizut kalte egiten bakarrik. Zu izan behar zara kaltea egiten duena, nik neure burua kaltea jasotzen duenaren gisa bizitzen jarrai ahal izateko.
 
Integratu ezin den itzalak kanpoko jabe bat behar du.
 
Baina bada aldaera konplexuago bat ere.
 
Proiekzioa ispilukoa bihur daiteke.
 
Ez da besteari norberaren ezaugarri bat egoztera mugatzen. Pertsona batek erreproduzitzen duen egitura, bere esperientzian, besteak egiten diona balitz bezala agerraraz dezake.
 
Kontrolatu egiten da, eta bestearen muga kontrol gisa bizitzen da.
 
Baztertu egiten da, eta bazterketa horren aurkako erresistentzia eraso gisa bizitzen da.
 
Interpretazio bat inposatzen da, eta desadostasuna isilarazte gisa agertzen da.
 
Nagusitasun morala gauzatzen da, eta hura zalantzan jartzen duenarengan harrokeria hautematen da.
 
Posizio mesedegarri bat hartzen da, eta posizio hori neurri batean mugatzen duen hori bestearen pribilegio gisa bizitzen da.
 
Alderantzikatze hori zapalkuntza eta injustizia kategorietara ere irits daiteke.
 
Pertsona batek zapalkuntza hauteman dezake ez dagoen lekuan, edo benetako zapalkuntza bat egoera zehatz batean duen baino askoz handiagoa balitz bezala bizi. Jada abantaila gisa aitortzen ez zuen abantaila baten desagerpena injustizia gisa interpreta dezake, edo bere posizio mesedegarria besterik gabe mugatzen duen baldintza bat bestearen pribilegio gisa.
 
Horrek guztiak ez ditu zapalkuntza, desberdintasun edo injustizia esperientziak irudimenezko bihurtzen. Erabat objektiboak izan daitezke.
 
Baina kategoria horien indar moralak ez ditu autoengainuarekiko immune bihurtzen.
 
«Ez dago» eta «gertatzen den guztia erabat azaltzen du» artean lurralde izugarria dago.
 
Desberdintasun bat benetakoa izan daiteke eta neurriz kanpo handitua egon. Injustizia batek kontrako noranzkoko abantailekin batera existi daiteke. Zapalkuntza modu bat pairatu izanak ez du beste botere modu bat gauzatzea eragozten.
 
Ez da errua bakarrik proiektatzen. Egitura bera proiektatzen da.
 
 
8. BIKTIMIZAZIOA BABES-ARMADURA GISA
 
Kalte baten biktima izatea egoera zehatza da.
 
Ez da identitate moral iraunkorra.
 
Emakume batek indarkeria, abandonua, umiliazioa edo abusua jasan izan dezake eta hala ere beste pertsona bat manipulatzeko, koertzionatzeko edo tratu txarrak emateko guztiz gai izaten jarraitu. Are gehiago, benetan biktima sentitu daiteke hori egiten duen bitartean.
 
Ez dago hor inolako kontraesan psikologikorik.
 
Biktimaren posizioa berrikuspenerako iragazgaitz bihurtzen denean, edozein kritika eraso berri gisa ager daiteke, edozein muga krudelkeria gisa eta erantzukizuna eskatzeko edozein eskaera berriz biktimizatze gisa.
 
Zaurgarritasunak boterea mugatzeari uzten dio orduan.
 
Legitimatzen hasten da.
 
Horrek ez du jatorrizko zaurgarritasuna faltsu bihurtzen, ezta aurreko kaltea ukatzen ere. Zerbait sinpleagoa esan nahi du: sufritu izanak ez du gerora egiten denarentzako immunitate moralik ematen.
 
Pertsona bat istorio batean biktima eta beste batean erasotzailea izan daiteke. Harreman berean bi posizioak ere har ditzake une desberdinetan.
 
Giza errealitateak gure pertsonaia moralek baino askoz hobeto onartzen du anbibalentzia hori.
 
Biktimizazioa koertzio modu bereziki eraginkor bihur daiteke horrela, ezintasun gisa aurkezten delako.
 
Posizio horrek, gainera, babes linguistiko bereziki indartsua har dezake.
 
Emakumezko jokabide toxiko bat seinalatzen denean, «matxista» edo «misogino» bezalako hitzak, edo «maskulinitate toxikoari» egindako erreferentziak, truke jakin batzuetan erabil daitezke ez benetan sexista den jokabide bat argumentuz deskribatzeko, baizik eta seinalatzea bera indargabetzeko.
 
Aldea funtsezkoa da.
 
Matxismo salaketa bat guztiz zuzena eta beharrezkoa izan daiteke. Arazoa agertzen da kategoriak diagnostiko gisa funtzionatzeari uzten dionean eta arma jaurtigarri bihurtzen denean. Jada ez du erakutsi behar zein den mekanismo sexista, zein jokabide zehatzek daukan edo zergatik merezi duen esaten ari denak izen hori. Hitzaren zama moralak bere kabuz egiten du lanaren zati handi bat.
 
Orduan ez zaio argumentuari erantzuten.
 
Formulatzen duena desautorizatzen da.
 
Eta hemen kulturak garrantzi handia du, eragiketa hori ez baita hutsean gertatzen. Kategoria batzuk elkarrizketara kapital moral metatu batekin iristen dira, eta horrek oso erabilgarri bihur ditzake hura ixteko. Nahikoa da sartzea eztabaidaren erdigunea seinalatzen ari zen horretatik hura seinalatzera ausartu zenaren balizko erru moralera eramateko.
 
Susmoa argumentuaren aurretik ere irits daiteke. Jada ez da soilik galdetzen esandakoa egia den, baizik eta zer ustezko ideologia misoginotatik ausar daitekeen norbait hori formulatzera. Aurretiazko egozte horrek esandakoa aztertzea ordezka dezake esaten duenari irudikatutako asmoarekin. Desplazamendua bereziki eraginkorra da, jatorrizko edukira itzuli ahal izateko —itzultzerik lortzen bada— lehenik norberaren legitimotasun morala defendatzera behartzen duelako.
 
Antzeko zerbait gerta daiteke «mansplaining» bezalako kategoria batekin. Terminoak benetako kondeszendentzia deskriba dezake. Arazoa hasten da azaltzen duenaren sexua azalpena zilegi ez dela frogatzeko nahikoa bihurtzen denean, edukia ebaluatu aurretik.
 
Paradoxa nabarmena da: kondeszendentzia salatzeko sortutako hitz bat bera kondeszendentzia bihur daiteke, gizon batek azalpen hobea, solaskideak ez dakien informazioa edo, besterik gabe, argumentu sendoagoa ezin duela eman aurresuposatzen badu. Orduan lehen deskribatutako autoritate interpretatiboaren aldaera bat agertzen da: jada ez da zein azalpen den hobea eztabaidatzen, baizik eta nork duen aldez aurretik azaltzeko eskubidea bere azalpena bere sexuaren sintoma gisa gutxietsi gabe.
 
Alderantzikatzea ia perfektua izan daiteke. Feminitatearen balizko toxikotasun forma bat aztertzen saiatzen da, eta elkarrizketa berriro ustezko toxikotasun maskulino baten inguruan antolatuta amaitzen da. Erantzukizunak noranzkoa aldatzen du jatorrizko argumentua benetan aztertu aurretik.
 
Asimetria agertzen da, halaber, sexuetako bat erantzulearen posiziora itzultzeko dagoen erraztasunean, baita bestearen jokabidea aztertzen hasitako elkarrizketa baten barruan ere.
 
Aurrerago aztertuko dugun hipotesi kulturalaren arabera, kontrako noranzkoan legitimotasun txikiagoa dago eragiketa bera egiteko, eta saiatzen denean errazagoa da etsaitasun, erresumin edo norberaren erantzukizuna saihesteko saiakera gisa interpretatzea.
 
Hipotesi beraren arabera, alde bati kulturalki erabilgarri dauden bide gehiago eskaintzen zaizkio jokabide baten egiletza testuinguruan kokatzeko, desplazatzeko edo berrinterpretatzeko. Besteari, berriz, errazago eskatzen zaio hartan geratzea, azaltzea eta erantzutea.
 
Hain zuzen horregatik behar dugu feminitate toxikoaren kontzeptu serio bat.
 
Ez elkarrizketak bertan behera uzteko hitz bat gehiago gehitzeko.
 
Itzalaren erdietako batek besteari automatikoki zuzendutako salaketa baten atzean desagertzen jarrai ez dezan.
 
Eta eskakizun berak maskulinitate toxikoaren kontzeptua ere babestu behar du.
 
«Matxismoak», «maskulinitate toxikoak» edo «feminitate toxikoak» ez lukete eztabaida bat pentsatu aurretik ebazteko gai diren sorginkeria moral gisa funtzionatu behar.
 
Kategoria serio batek azaldu egin behar du. Ez da nahikoa kondenatzea.
 
Hitz batek argumentua ordezkatzen duenean, zehaztasuna galtzen du, jatorrian izendatu nahi zuen larritasuna banalizatzen du eta azkenean benetan beharrezkoa den kasuak ezagutzeko ere erabilgarritasun txikiagoa du.

VI. KULTURA ESZENAN SARTZEN DENEAN
 
Orain arte batez ere eremu psikologiko eta erlazionalean egon gara. Handik kulturara igotzeak behin, eta behin bakarrik, eskalaren araura itzultzera behartzen du.
 
Behaketa-puntua ere kokatu behar da. Saiakera honek gaur egungo Mendebaldeaz hitz egiten du, baina ezinbestean posizio zehatz batetik: haren esperientzia hurbilena Espainia da. Ez da aurresuposatzen Mendebaldeko herrialde guztiek hemen deskribatzen dena intentsitate berarekin edo tresna berekin errepikatzen dutenik. Espainia da behaketa-eremurik hurbilena. Mendebaldeko hipotesia presentzia, intentsitate eta forma aldakorrak izan ditzakeen arkitektura gisa ulertu behar da, eta testuinguru bakoitzean kontrastatu behar da. Kapitulu honetan guztian, galdera estrukturala orainari buruzkoa da: historiak hona nola iritsi garen azaltzen lagun dezake, baina ez du gaur egungo egiturak behatzea ordezkatzen.
 
Kokapen horrek ez du tesia Espainiako berezitasun batera murrizten. Alderantziz, «Mendebaldea» unitate homogeneo bihurtzea eragozten du, eta hurbilen behatzen den lekua eta logika beraren oihartzunak ezagutu daitezkeen espazio kultural zabalagoa bereiztera behartzen du.
 
Ezin dugu jokabide jakin batzuk egiten dituzten emakume talde bat bildu eta gizarte-egitura bat aurkitu dugula aldarrikatu. Gizonekin ere ezin dugu hori egin. Jokabide baten larritasunak ez du milioika pertsona jokabide beraren eramaile latentetzat jotzeko baimenik ematen.
 
Zuhurtzia bera aplikatu beharko litzateke gizonezko gutxiengo baten jokabide larriak eskala indibidualetik igo eta maskulinitatearen azalpen orokor bihurtzen direnean. Gertakari baten intentsitate moralak erantzun sendoa eska dezake. Baina horrek ez du berez egilearen sexua kausa-kategoria nahikoa bihurtzen.
 
Hemen objekzio ageriko bat sor daiteke: saiakera hau, hain zuzen, eragiketa bera kontrako noranzkoan egiten ari ote den. Ez da hori tesia. Analisia maila kulturalera igotzen denean, baieztapenak bere eskalan justifikatu beharko du: kategoria juridikoetan, erakundeetan, politika publikoetan, baliabideen banaketan, hezkuntzan, hedabideetan, kultura-ekoizpen eta -interpretazioan eta behar adina hedatutako legitimazio-irizpideetan.
 
Eskala-aldaketak ere ez du kausa bakarra behar. Hein batean, gizarte batek benetako injustizia batean arreta jartzen duen eta hura ezagutu eta borrokatzeko gero eta tresna finagoak garatzen dituen prozesu historikoen berezko zuzenketa-mugimendu gisa uler daiteke. Zuzenketa-mugimendu orok sor ditzake gero bere gehiegikeria-, naturalizazio- eta puntu itsu-eremuak. Pendulu-desplazamendu horrek ez du mugimendua abiarazi zuen injustizia baliogabetzen. Zuzenketak iraupen, legitimotasun eta begirada antolatzeko gaitasun nahikoa hartzen duenean zer ager daitekeen ere aztertzera behartzen du.
 
Baina desplazamendu hori ez da hutsean gertatzen, ez politikoki ez instituzionalki. Espainian, Mendebaldeko beste herrialde batzuetan bezala, sexuari, desberdintasunari, zaurgarritasunari eta konponketari buruzko interpretazio progresista eta feminista jakin batzuek hamarkadetan zehar gero eta gaitasun handiagoa hartu dute politika publikoak, legeria, hezkuntza, ezagutzaren ekoizpena, finantzaketa eta hizkuntza instituzionala orientatzeko. Horrek ez du esan nahi ideologia bakar batek paradigma osoko elementu guztiak hutsetik sortu dituenik, ezta borondate koordinatu batek gidatzen dituenik ere.
 
Esan nahi du hasieran gizarte-mugimenduen, eztabaida kulturalen, ekoizpen intelektualaren eta ekintza politikoaren artean banatuta zegoen gramatika batek kategoriak egonkortzeko, lehentasunak finkatzeko eta irakurketa-irizpide batzuk esku-hartze irizpide bihurtzeko posizioak lor ditzakeela.
 
Makro mailarako jauzia dinamika bikoitz horretatik ulertu behar da. Alde batetik, penduluan desplazatu eta asimetria edo puntu itsu berriak sor ditzaketen zuzenketa-mekanismoak; bestetik, gramatika historiko jakin batek asimetria horiei jarraitutasun instituzional eta kulturala emateko posizioak lortzeko duen gaitasuna. Ez da esaten banakako jokabideek batuketa hutsaren bidez egitura baliokide bat sortzen dutenik, ezta matrize ideologiko bakar batek haren elementu guztiak azaltzen dituenik ere.
 
Beste zerbait baieztatzen da: behatu beharreko mekanismoak definitu ondoren, azter daiteke ea autoritate morala, zaurgarritasuna, erantzukizuna, legitimotasuna edo konponketa banatzeko modu konparagarriak orokortzeko eta elkarren mendeko ez diren sistemetan modu konbergentean berragertzeko baldintzak aurkitu dituzten. Makro tesia ez da mekanismo indibidual horien existentziatik ondorioztatzen. Bere eskalan kontrastatu behar da. Prozesu historiko eta ideologikoak artikulazio-bide posible bat azaltzen du. Egitura badago, egitura batek arrastoa utz dezakeen lekuetan utzi behar du.
 
Gainerako saiakerari eskatu zaion zorroztasun berarekin zehaztu behar da orain zer datorren. Plano horiek ez dira tesi honetara egokitutako hautaketa arbitrarioa. Erregulartasun batek banakako inpresioa gainditu eta forma estrukturala hartzen duen azter daitekeen eremu egokiak dira.
 
Saiakera honek ez du txosten enpiriko gisa funtzionatu nahi, ezta lege, epai, deialdi, programa, ikerketa edo gertakari partikularren inbentario dokumental bat eskaini ere. Helburua hipotesi bat mugatzea da, kontrastatzeko erabili beharko liratekeen irizpideak zehaztea eta izaera horretako egitura batek arrastoa utzi beharko lukeen lekuak seinalatzea.
 
Hautu formal horrek ez du argumentua egiazko izateko zamaz salbuesten. Fenomenoaren tamaina edo hedadura ezartzeko, halabeharrez, saiakera mota honek ordezkatu nahi ez duen lan dokumental eta enpirikoa beharko litzateke.
 
Kasuistika zehatza ezinbestekoa izan daiteke ikerketa enpiriko baterako eta, aldi berean, eztabaida estruktural bat erraz zatikatu dezake arau, adierazle, deialdi edo serie estatistiko bakoitzari buruzko polemika partikularretan. Kasu bakoitzak bere historia ebatzi behar du. Orrialde hauen galdera bestelakoa da: historia desberdin asko ebatzita, ea elkarren mendeko ez diren eremuetan arau bera berragertzen den.
 
Jarraian datorrena txantiloi bat da, ez txosten bat, eta ondo bereizi behar da txantiloi batek zer inposatzen duen eta zer uzten duen libre. Esparrua inposatzen du: zer behatu behar den eta zer irizpiderekin bereizi benetako eredu bat anekdota isolatu batetik. Ez du epaia inposatzen: ez du inor testuak ateratzen duen ondorio bera ateratzera behartzen. Esparru honekin begiratu eta hemen deskribatutakoa aurkitzen ez duenak ez du ariketa gaizki egiten; saiakera honek bere horretan jaso ahal izan behar duen erantzuna ematen ari da.
 
Egitura bat behatzeak lehenik zer dagoen eta zer falta den begiratzea eskatzen du. Egoera konparagarrietan noranzko batean erantzun instituzional bat agertzen denean eta bestean sexua ez den beste arrazoirik aurkitzen ez diogun hutsune bat geratzen denean, hutsune hori bera saiakerak azaldu beharrekoaren parte da. Eta erantzuna bi noranzkoetan badago, ez da nahikoa paperean aurkitzea. Gero zer gertatzen den begiratu behar da: nola aplikatzen den, zer erabaki sortzen dituen, norengana iristen den, zer baliabide mugitzen dituen eta zer ondorio uzten dituen. Egitura ez dago esaten duen horretan bakarrik. Egiten duen horretan ere badago, eta bere printzipioen arabera espero zitekeen arren sistematikoki egiten uzten duen horretan.
 
Formulazioaren eta praktikaren arteko distantziak ere badu garrantzia: zenbaterainoko maiztasunez aplikatzen den irizpide bat, zer salbuespen onartzen dituen, norengana iristen den eta haren ondorioak adierazitako printzipioarekin zenbateraino bat datozen. Era berean, diskurtsoan dagoen hutsune batek ez du berez hutsune estrukturalik frogatzen; benetan zer mekanismo jartzen diren martxan eta zein geratzen diren formulazio hutsean behatu behar da.
 
Eta ahalegin bera bi noranzkoetan egin behar da. Hamarkadetan zehar desberdintasuna, pribilegioa, indarkeria edo diskriminazioa non agertzen diren xehetasun handiz begiratzen ikasi badugu sexu bati kalte egiten diotenean, galderak noranzkoa aldatzen duenean ez da nahikoa begirada azkar bat. Pazientzia, zorroztasun eta espero ez genuena aurkitzeko prestasun berarekin begiratu behar da.
 
Aurkeztutako ebidentzia nahikotzat jotzen ez duenak testu honen muga zilegi bat seinalatzen du: saiakera forma aukeratzeak hipotesi bat garatu eta non utzi beharko lukeen arrastoa erakusteko aukera ematen du, baina ez du bere tamaina edo hedadura berez ezartzeko behar litzatekeen ikerketa enpirikoa ordezkatzen.
 
Egitura batez hitz egiten badugu, forma egituran bertan ezagutu daitekeelako izango da, ez banakako adibide nahikoa bildu dugulako.
 
Egitura oro ere ez da ezkutuko zantzuetatik berreraiki behar. Batzuetan kultura batek argi adierazten ditu errealitatea interpretatzeko erabiltzen dituen irizpideak: zein desberdintasun aitortzen dituen estruktural gisa, zein subjektu identifikatzen dituen lehenago zaurgarri gisa, non kokatzen duen erantzukizuna eta norantz bideratzen dituen babesa, baliabideak eta konponketa.
 
Baina arkitektura horren zati batek eguneroko interpretazioan ere jarduten du. Kultura batek bere irizpideak erakusten ditu berehala larri, barregarri, zilegi, ulergarri edo besterik gabe normal gisa aitortzen duen horretan; protagonistak sexuaz aldatzen direnean esanahia aldatzen duten eszenetan; eta paisaiaren parte direlako betebehar edo abantaila gisa hautemateari uzten zaienetan.
 
Zinemak, fikzioak, umoreak eta eguneroko elkarrizketak ez dute berez egitura bat frogatzen. Baina plano instituzionalekin batera, gizarte batek harremanak ulergarri egiteko erabiltzen duen gramatika behatzeko aukera ematen dute. Eremu desberdinak behin eta berriz interpretazio-orientazio berean batzen direnean, haien arteko bat-etortzeak berezko garrantzia hartzen du. Adierazpen bakoitzak azalpen partikular bat izan dezake bereizita. Orduan azaldu behar dena da zergatik hainbeste berezitasun noranzko berean behin eta berriz makurtzen diren.
 
Plano horietako askok, gainera, egiazta daitekeen existentzia publikoa dute. Legeak idatzita daude. Deialdiak eta finantzaketa-irizpideak argitaratzen dira. Hezkuntza-programak kontsulta daitezke. Kategoria estatistikoek eta tresna instituzionalek arrastoa uzten dute. Filmak, kontakizunak, kanpainak eta kultura-hiztegiak hor daude aztertu nahi dituenarentzat. Baina ebidentzia hori eremu desberdinetan banatuta agertzen denez, komeni da haren adierazpen-leku batzuk seinalatzea, sakabanaketa existentziarik ezarekin nahas ez dadin.
 
Hemen egituraz hitz egiten denean, ez da legeak, erakundeak edo diskurtsoak egotea bakarrik aipatzen. Eragiketa zehatzez ari gara: nola banatzen diren zaurgarritasunaren presuntzioa, sinesgarritasuna, errugabetasuna, susmoa eta erantzukizuna; zein kaltek lortzen duten kategoria propioa eta zein geratzen diren kategoria orokorretan diluituta; zein subjektuk aurkitzen dituzten babes-tresna espezifikoak eta zeinek jo behar duten bide ez hain espezializatuetara; zein desberdintasunek aktibatzen duten berehala sexuaren araberako irakurketa eta zein tratatzen diren oraindik arazo orokor gisa; zein fenomenok jasotzen dituzten ikerketa, aldizkako estatistikak, behatokiak, kanpainak eta protokoloak, eta zein geratzen diren datu solte gisa ikusgai, figura komun bat osatu gabe.
 
Zuzenbideak mekanismo beraren adibide bat eskaintzen du. Ordenamendu batzuetan, bikote barruko indarkeria izendatzen duen lege-kategoriak kaltea zein sexu-noranzkotan gertatzen den bereizten du, eta bereizketa horrek jokabide konparagarrien aurrean zigor-erantzun desberdinak ekar ditzake. Hori seinalatzeak ez du berez erabakitzen alde bakoitza justifikatuta dagoen ala ez. Saiakera honetarako oinarrizkoagoa den zerbait frogatzen du: sexua eta kalte baten noranzkoa arkitektura juridikoan literalki sar daitezkeela, benetako ondorio instituzionalekin, eta esparru hori indarkeria fisiko muturrera ez ezik forma psikologikoetara, mehatxuetara edo koertziora ere irits daitekeela.
 
Horrek edozein zigor-proposamen baino lehenagoko galdera bat irekitzen du. Giza aukera unibertsal batek sexuari lotutako konfigurazioa hartzen duela onartzen badugu maskulinitateari lotutako errepertorio, ikaskuntza eta posizio jakin batzuek indarkeria psikologikoko formak ere antolatzen dituztenean, zein printzipiok eragotziko luke zorroztasun berarekin ikertzea ea indarkeria psikologiko, erlazional edo koertzitiboaren konfigurazio bereziki femeninoak existitzen diren? Erantzunak ez du zertan zigor edo tresnak kopiatu. Eskakizuna oinarrizkoagoa da: simetria galdetzeko, ikertzeko, izendatzeko, prebenitzeko eta kalte bat aitortzeko gaitasunean, aldez aurretik erabaki gabe zein sexuk eman diezaiokeen esanahi estrukturala.
 
Egitura hezkuntzan ere agertzen da: sexu bakoitzak bere buruaren zein alderdi ikasten duen azterketa moralera eramaten, zein maskulinitate-forma diren prebentzio eta kritika esplizituaren objektu, zein indarkeria- edo nagusitasun-errepertorio irakasten diren sistematikoki ezagutzen, eta emakumezko errepertorioei lotutako mekanismo suntsitzaileek arreta baliokidea, txikiagoa edo besterik gabe desberdina jasotzen duten. Garrantzitsua da ez bakarrik eskola batek zer debekatzen duen, baita gero harremanak interpretatzeko erabiltzen irakasten duen mapa morala ere.
 
Baliabideen banaketan ere beha daiteke: sexua sarbide-, lehentasun- edo zuzenketa-irizpide gisa erabiltzen duten beka, dirulaguntza, programa eta deialdietan; sexu batekoa izatea noiz den nahikoa zaurgarritasun-adierazle eta noiz frogatu behar den beharra beste bide batzuetatik; zein kalte bihurtzen diren finantzatu daitezkeen kategoria egonkorrak eta zeinek ez duten azpiegitura konparagarririk. Sexu bati zuzendutako laguntza batek ez du berez injustizia frogatzen. Galdera estrukturala da zer irizpidek uzten duen desberdintasun bat esku-hartze iraunkorraren objektu bihurtzen, eta nola aldatzen den irizpide hori kaltetutako sexua aldatzen denean.
 
Irizpide hori azter daiteke, halaber, ordezkaritza txikia aipatzen den lekuetan. Sexuetako baten presentzia desberdina beka, pizgarri, kuota, sarbide-programa edo zuzenketa-politikak aktibatzeko oinarri gisa erabiltzen bada, komeni da behatzea printzipioa egonkor mantentzen den ordezkaritza txikiko sexua alderantzikatzen denean. Galdera ez da zenbakizko alde oro zuzendu behar den ala ez, baizik eta zer arrazoik bihurtzen dituzten alde batzuk berdintasun-arazo eta beste batzuk sozialki neutro diren banaketa gisa uzten dituzten.
 
Probak noranzkoa alderantzikatzean ere funtzionatu behar du. Gizonezko gehiengo batek desoreka-susmoa pizteko nahikoa bada, emakumezko gehiengoa denean zer gertatzen den behatu behar da. Ez zenbakizko alde oro zuzendu behar delako, baizik eta gehiengoa osatzen dutenen sexuak ez lukeelako bere kabuz erabaki behar desproportzio bat noiz bihurtzen den arazo.
 
Proba bera oreka eskatzen den posizio motara ere hedatu behar da. Behatu daiteke ea ordezkaritzarekiko kezka antzeko intentsitatez mantentzen den botere, prestigio, segurtasun edo ordainsari handiko eremuetan eta fisikoki gogorrak, arriskutsuak, prestigio txikikoak edo arrisku handikoak diren lanetan. Parekotasunak printzipio gisa funtzionatzen badu, bere hutsuneak ere azaldu behar ditu: zergatik merezi duen ordezkaritza txiki batek esku-hartzea eremu batzuetan eta ez besteetan, eta zergatik jotzen den sexu bateko gehiengoa problematikotzat posizio jakin batzuetan baina naturalizatzen den beste batzuetan.
 
Gaur egungo zifra batek oraindik iraganeko historia bat konta dezake. Badira aurreko hamarkadetako ibilbideak kondentsatzen dituzten desproportzioak eta sortu zituzten baldintzen zati bat aldatu denean ere ikusgai jarraitzen dutenak. Horregatik, komeni da gaur egungo funtzionamendua deskribatzen duena eta atzoko pisua oraindik arrastaka daramana bereiztea.
 
Sarbide-mekanismoek ere irizpidea kontrastean jartzeko aukera ematen dute. Sexuak betekizunetan, baremoetan, plaza-erreserbetan, hautaketa-probetan edo kolektibo baten osaera aldatzeko neurrietan parte hartzen duen lekuetan, galdetu daiteke zer justifikazio funtzionalek sostengatzen duen aldea, eskatutako estandarrak zereginaren benetako beharrei erantzuten jarraitzen duen eta printzipio bera onargarria litzatekeen onuradunen sexua alderantzikatuta. Ez da neurri bereizi oro zilegi ez dela aurresuposatu nahi, baizik eta justifikatzen duen berdintasuna arau orokor baten bidez formula dadila eskatu, eta ez noranzkoa aldez aurretik erabakita duen salbuespen baten bidez.
 
Egitura badago ezagutzaren ekoizpenean eta diseinu estatistikoan ere. Erakunde batek bereizita zenbatzea, erlazionatzea, denboran jarraitzea eta kategoria egonkor batez izendatzea erabakitzen duenak existentzia publiko askoz argiagoa hartzen du serie orokorretan sakabanatuta agertzen denak baino. Hautaketak ez du daturik faltsutu behar: nahikoa da batzuk elkarrekin lotzea fenomeno bat osatu arte eta besteak egitura komun gabeko egiazko gertakari gisa geratzea.
 
Eta, azkenik, egitura dago lodiera moralaren banaketan. Galde daiteke zein heriotza kontatzen diren gizarte-tragedia gisa eta zein xurgatzen dituen estatistikak; zein sufrimenduk jasotzen duten hizkuntza, prebentzioa eta memoria eta zein naturalizatzen diren betebeharraren parte arrunt gisa; zein lan, arrisku eta sakrifizio humanizatzen diren aitortza, omenaldi, erakusketa edo kontakizun publikoaren bidez eta zein desagertzen diren beren funtzioaren atzean.
 
Zinemak, literaturak, publizitateak, kazetaritzak eta arteak gramatika horretan parte hartzen dute ez bakarrik nork sufritzen edo hiltzen duenagatik, baita galera horrek zenbat espazio narratibo jasotzen duenagatik, zer ondorio uzten dituenagatik, zer dolu merezi duenagatik, zer musikak laguntzen duenagatik, kontakizunak zenbat denbora behar duen aurrera egiteko eta galera horrek ondoren zer mekanismo instituzional aktibatzen dituenagatik: ikerketa, protokoloak, legeria, finantzaketa, prebentzioa, konponketa edo babes espezifikoa.
 
Gauza bera galdetu daiteke gatazka batetik irteteko dagoen hiztegiaz: zein hitzek ahalbidetzen duten abusua, desberdintasuna edo zaurgarritasuna berehala izendatzea; zein kategoriak eskaintzen duten testuingurua, legitimazioa edo aringarria; zein etiketak itxi dezaketen eztabaida aztertu aurretik; eta zein esperientziak ez duten oraindik haiek biltzeko gai den kultura-izenik. Gizarte batek ez du babes materiala bakarrik banatzen. Ulergarritasun-baliabideak ere banatzen ditu.
 
Plano horietako batek ere ez luke, bereizita, tesia frogatuko. Garrantzitsua da egiaztatzea ea haietan zehar arreta, legitimotasun, susmo, testuinguru, erantzukizun, babes, memoria eta konponketaren sexuaren araberako banaketa bera behar adinako erregulartasunez berragertzen den. Ebidentzia-unitatea ez da hautatutako adibidea, baizik eta orientazio bera sortzeko elkarren mendeko ez diren eremuen arteko konbergentzia.
 
Kultura-egitura ez dago gizarte batek debekatzen duen horretan bakarrik. Harritzekoa izateari uzten dion horretan ere badago.
 
Bi tesietako batek ere ez du aldez aurreko atxikimendurik eskatzen. Biek gaur egungo errealitatearekin kontrastea eskatzen dute.
 
Zeharkako orientazio hori ez badago, orrialde hauetako argumentuak huts egiten du. Eta kontrako tesia sostengatzen bada, hark ere gaur egungo egituretan erakutsi behar du bere ondorioa sostengatzen duen eredua, banaketa desberdina izan edo nahikoa simetria izan. Irizpidea ezin da aldatu bi ondorioetako zein den ezagunagoa egiten zaigunaren arabera.
 
Plano horretan aztertzea merezi duen asimetria bat dago. Orrialde hauek kontrastatzea proposatzen duten tesia da gure kulturak askoz tresna gehiago dituela kalte jakin batzuk maskulinitatearekin lotzeko feminitatearekin eragiketa baliokidea egiteko baino. «Maskulinitate toxikoa» azpiegitura kontzeptual askoz handiago baten termino ikusgarriena baino ez da.
 
Begirada horren bereizmena eskala txikietara irits daiteke. «Mikromatxismoek» erakusten dute kultura bat jokabide oso sotilak aztertzeko, izendatzeko eta arkitektura zabalago batekin lotzeko gai dela. Arazoa ez da gaitasun hori egotea; beharrezkoa izan daiteke eta benetako fenomenoak deskriba ditzake. Arazoa agertzen da jakin-mina, hizkuntza eta zorroztasuna ez direnean antzeko intentsitatez garatzen beste noranzkoan.
 
Eta asimetria ez litzateke hitz gehiago izatean bakarrik egongo. Hipotesia da gramatika horrek presentzia esanguratsua hartu duela hedabideetan, politikan, hezkuntzan, politika publikoetan, esparru juridiko eta instituzionaletan, finantzaketa eta dirulaguntza irizpideetan, kultura-ekoizpenean eta filmak, artelanak, kontakizun historikoak eta sinbolo kolektiboak interpretatzeko moduetan.
 
Ez ginateke alde lexiko huts baten aurrean egongo, arretaren banaketa kultural baten aurrean baizik. Gramatika partekatu batek erabakitzen du zein fenomenok osatzen duten figura, zeinek jasotzen duten jarraitutasuna, zein kaltek lortzen duten azalpen estrukturala, nor agertzen den errazago zaurgarri gisa eta nor erantzule gisa.
 
Kulturak ez ditu izenak bakarrik banatzen. Kreditu morala ere banatzen du.
 
Gertakari batzuen zama emozionalak banaketa hori indartu dezake. Benetako sufrimendu larri batek arreta merezi du. Baina ezin du berez frogatu gero egozten zaion hedadura, kausa edo egitura.
 
Baina emozioa ere ez da kulturara egoera hutsean iristen. Hura ere banatzen da. Gizarte batek erabakitzen du, askotan esplizituki formulatu gabe, zein galerak jasotzen dituzten izenak, aurpegiak, errepikapena, erritua, kontakizuna eta jarraitutasuna, eta zein geratzen diren estatistika, istripu edo kostu arrunt gisa.
 
Horregatik, objektua ez da soilik gertakari batek zenbat hunkitzen duen, baizik eta haren lodiera emozionala nola eraikitzen den ere. Bi kalte berdin benetakoak izan daitezke eta, hala ere, arreta, memoria eta erantzun zirkuitu oso desberdinetan sartu. Banaketa hori froga-azterketaren aurretik datorrenean, ondorio batek indar morala har dezake froga-indarra hartu aurretik.
 
Jokabide bat epaitu aurretik ere errugabetasun-presuntzio asimetrikoa egon daiteke: alde batek errazago jasotzen ditu testuingurua, zaurgarritasuna, asmo ona edo kanpoko azalpena; bestea, berriz, agentzia gehiago egoztuta eta susmo handiagoarekin sartzen da gatazkan.
 
Deskribatutako banaketa areagotzen denean, nagusitasun moral mota bat agertzen da. Horrek ez du esan nahi emakumeak moralki gizonak baino hobeak direnik. Esan nahi du esparru batek feminitateari aldez aurretik interpretazio onbera jasotzeko eskubide handiagoa eman diezaiokeela, eta, beraz, errugabetasuna gordetzeko, egiletza desplazatzeko edo erantzukizuna testuinguru bihurtzeko bide gehiago.
 
Hortik destino moralen alderantzikatze bat sor daiteke. Botere-forma konparagarriek azalpen desberdinak jasotzeaz gain, alde batean kondenatu eta bestean ospatu ere egin daitezke. Alde batean nagusitasun edo abusu deitzen dena bestean ahalduntze gisa aurkez daiteke. Han deseraiki behar denak hemen ospakizuna jaso dezake. Noranzko batean susmoa pizten duenak bestean konponketa, babes edo justizia gisa ager daiteke.
 
Galdera ez da baliokidetasun horiek beti egiazkoak diren. Hain zuzen, noiz diren eta noiz ez jakitea da kontua. Egonkor mantentzen al da gure irizpidea boterea gauzatzen duenaren sexua aldatzen denean? Eta ez bada egonkor mantentzen, hurrengo galdera da zergatik aldatzen den eta zer egitura, kontakizun, interes edo legitimotasunek eusten dion aldaketa horri.
 
Kultura batek ez ditu bere balioak kondenatzen duenarekin bakarrik erakusten. Babesten, finantzatzen, desiragarri gisa irudikatzen eta lehentasun bihurtzen duenarekin ere bai.
 
Hegemoniak ez du unanimotasuna esan nahi. Interpretazio-gramatika batek posizio nagusi bat hartzeko adinako hedadura, zeharkakotasun eta normalizazioa lortu dituela esan nahi du, nahiz eta erresistentziak, kontraesanak eta salbuespenak existitzen jarraitu.
 
Kasu honetan hegemonikoa ez litzateke emakumeen jokabidea bera izango. Jokabide horiek interpretatzen diren banaketa izango litzateke: nork jasotzen duen testuingurua eta nork egozpena; zein sufrimenduk lortzen duten berehala kategoria kolektiboa; zein jokabidek duten jada prebentzio-hizkuntza bat eta zein jarraitzen duten sakabanatuta edo gatazka indibidualetara murriztuta.
 
Baina kultura-gramatika hegemoniko bat ez da errealitatea interpretatzera mugatzen. Antolatu egiten du.
 
Gizarte batek kalte, zaurgarritasun, pribilegio, erantzukizun edo injustizia gisa ezagutzen ikasten duenak azkenean eragina du legeak diseinatzeko, erakundeak orientatzeko, baliabide publikoak banatzeko, lehentasun politikoak ezartzeko, hezteko, ekimenak finantzatzeko, kultura ekoizteko eta zer merezi duen babes, konponketa, zuzenketa edo zigor erabakitzeko moduan.
 
Interpretazio-arkitektura bat esku-hartze arkitektura bihur daiteke horrela. Eta lehenengoan iraunkorra den asimetria bat bigarrenaren mekanismoetan inskribatuta amai daiteke.
 
Hau tesi estruktural sendoa da. Zuzena bada, deskribatutako orientazioak behar adinako erregulartasunez berragertu behar du gaur egungo elkarren arteko independenteak diren eremuetan. Behaketa zabaltzean desagertzen bada, bi noranzkoetan bereizketarik gabe banatzen bada edo azalpen alternatibo batek konbergentzia hobeto azaltzen badu, tesiak indarra galtzen du. Kontrako tesiak froga bera hartzen du.
 
Adibide bat eztabaidatu daiteke. Konbergentzia batek azalpena eskatzen du.
 
Ikusgarritasuna eta egitura, beraz, aldagai desberdinak dira. Fenomeno minoritario batek presentzia kultural izugarria har dezake eta sinbolo orokor bihurtu. Beste batek arreta askoz txikiagoa jaso dezake eta, hala ere, modu iraunkorrean agertu irizpide instituzional edo interpretatiboetan.
 
Kultura-arkitektura alboratu batek ez ditu datuak asmatu behar. Egiazko gertakariekin eraiki daiteke, hautatu, hierarkizatu eta lotuta, emaitzazko figura deformatuta gera dadin.
 
Kontakizunaren jabetzeak formula laburren bidez ere jardun dezake, definizio moral bat jada frogatutako ondorio gisa aurkezten dutenean. Lelo batek mugimendu, politika edo kausa batek esentziaz zer esan nahi duen aldarrika dezake eta elkarrizketa itxitzat eman benetako ondorioak aztertu aurretik.
 
Hor hitzak deskribatzeari utzi eta legitimotasuna administratzen hasten da. Desadostasunak jada ez du praktika zehatz bat eztabaidatzen: leloak bereganatu duen balio morala eztabaidatzen duela dirudi. Solaskidea infantilizatuta geratzen da, argumentatzeko aukera eman aurretik interpretazio zuzena zein den jakinarazten zaiolako, eta itxierak forma pasibo-agresiboa har dezake hain zuzen partekatutako ebidentzia huts gisa aurkezten delako.
 
Mekanismo honek hemendik aurrera erabiliko den kontzeptua prestatzen du. Serie honetako beste bi saiakeratan, «Ortonoia, paranoia, metanoia» eta «Mehatxu kolektiboa. Gatazka kohesio-printzipio gisa kontserbatzeari buruz», ortonoiaren ideia zabalago garatu zen.
 
Ortonoia deitzen diot bai esperientzia indibidualean bai eraikuntza kultural eta kolektiboetan jardun dezakeen interpretazio-arkitektura bati. Egiazko gertakariekin osorik eraiki daiteke eta, hala ere, figura global deformatu bat sortu haien hautaketa, hierarkizazio, lotura eta garrantziaren banaketa desorekatuaren bidez. Bere eragiketa bereizgarria ez da gertakariak asmatzea, baizik eta zeinek osatzen duten figura, zein geratzen diren solte, zer pisu jasotzen duen bakoitzak eta zein harreman kausal bihurtzen diren azkenean ageriko erabakitzea.
 
Informazio-hautaketa oro ez da ortonoia: kontzeptuak nahikoa egonkorra den antolaketa bat eskatzen du, gertakariak banaka hartuta sortzen den figura globala, lotura kausalak edo garrantziaren banaketa sistematikoki aldatzeko gai dena.
 
Lehen deskribatutako kontakizunaren jabetzea haren adierazpen interpersonaletako bat da: istorio bat aldatzeko ez dago gezurra esan beharrik; nahikoa da non hasten den, zer gordetzen duen eta zer uzten duen kanpo erabakitzea. Eskala indibidualean, ortonoiak logika berarekin antola ditzake norberaren esperientzia, memoria eta lotura baten interpretazioa. Eskala kulturalean, errealitatearen irudikapen partekatua ordena dezake. Bi eskalak ez dira berdinak, eta ez da bata bestetik ondorioztatu behar, baina antolaketa-mekanika partekatzen dute.
 
Horregatik, ez du joera kognitibo soil bat izendatzen. Joera batek pertzepzio, itxaropen edo erabaki zehatz bat okertu dezake. Ortonoiak egia partzialen arkitektura bat izendatzen du, gezurrik behar izan gabe osotasun faltsu bat sortzeko gai dena. Ez du faltsutasunetik zizelkatzen: eraikin osoa egiazko adreiluekin altxa dezake. Adreilu bakoitza egiazkoa dela defendatu daiteke, deformazioa eraikinaren forman dagoen bitartean.
 
Terminoak ez du aurrez joera, framing, hautaketa, hegemonia edo kontakizunaren eraikuntza kulturala bezalako kontzeptuekin aztertutako fenomenoen jabetza aldarrikatu nahi. Hemen mekanika zehatz horren izen operatibo gisa erabiltzen da: bereizita hartuta egiazkoak izan daitezkeen materialen arkitekturaren bidez figura deformatu bat sortzea.
 
Kontzeptuak ere ez du aurrez zehaztutako norabide ideologikorik. Zeinu oso desberdineko arkitektura politiko, moral edo kulturalei aplika dakieke. Historikoki patriarkal gisa deskribatutako egitura bat ere ortonoiaren forma gisa azter liteke mekanika hori betetzen duen lekuetan. Beraz, ez da aurreko teoria bat alderantzikatzea edo protagonistaren sexua aldatzea, baizik eta esparru desberdinetan ager daitekeen eragiketa bat deskribatzea.
 
Kulturaren gaixotasun autoimmune baten moduan joka dezake: kalte-forma batzuk ezagutu eta borrokatzeko sortutako sistemak defentsa-mekanismoak garatzen ditu, eta azkenean jarduten duen mapa zuzenduko lukeena hautemateko bere gaitasunari berari erasotzen diote.
 
Puntu itsu bat izendatzeak, ordea, ez dio immunitaterik ematen hura seinalatzen duen argumentuari. Saiakera honekin ados ez egotea ez da berez ortonoiaren, proiekzioaren edo erresistentziaren froga. Tesia baliozkoa bada, eztabaidatu, kontrastatu eta, behar izanez gero, gezurtatu ahal izan behar da besteei eskatzen dizkien gertakari, eskala eta irizpide berak erabiliz.
 
Jakina, saiakera hau ez dago aukera horretatik kanpo. Orrialde hauek ere materialak hautatu, hierarkizatu eta lotzen dituzte. Ez dute immunitate berezirik aldarrikatzen, betebehar bat baizik: proposatutako figura kanpoan utzi duenarekin zuzendu ahal izatea, eta gertakari berberak modu osoagoan antolatzeak errealitatea hobeto azaltzen badu, baztertzea.
 
Ortonoia ez da garai, ideologia edo sexu baten jabetza. Eragiketa berak eduki politiko, erlijioso, identitario, ekonomiko, moral edo kultural oso desberdinak antola ditzake, gaur egun ere. Aldatzen dena zeri aplikatzen zaion da, ez mekanismoa: hautaketa, hierarkizazioa, lotura kausala eta garrantziaren banaketa desorekatua, neurri handi batean egiazkoak izan daitezkeen materialetatik figura global deformatu bat sortu arte.
 
Aukera horrek azaltzen du haren aparteko gaurkotasuna ere. Zurruntasun ortonoikoa ez da ideia bati konbikzioz eustea soilik, baizik eta interpretazio-arkitektura bat berrantolatzera behartu lezakeenaren aurrean babestea. Posizio progresista edo kontserbadoreetan, erlijioso edo sekularizatuetan, emantzipatzaile edo erreakzionarioetan ager daiteke. Doktrina bat ere ez da haren aurrean immune bihurtzen bere helburuen noblezia, diagnostiko batzuen egia partziala edo seinalatzen lagundu duen benetako injustizia dela eta.
 
Ortonoiaren adierazpen zehatz honetan gelditzeko arrazoia ez da, beraz, mekanismoa eremu honen esklusiboa dela edo beste posizio politiko edo kulturalak hartatik libre daudela. Orrialde hauetako tesiak gaur egun bereziki esanguratsuak diren bi ezaugarri egozten dizkiolako da: arkitektura partzial gisa aitortzeko zailtasun handia, eta errealitatearen nahikoa kontrastatu gabeko interpretazio bat gizarte-, politika-, ekonomia-, zuzenbide-, hezkuntza- eta kultura-mekanismo zehatz bihurtzeko gaitasun esanguratsua.
 
Lehen ezaugarriak garrantzia du arkitektura bat bereziki zaila bihurtzen delako berrikusteko interpretazio gisa bizitzeari uzten dionean. Bere kategoriek hainbesteko normaltasun-maila har dezakete, non gertakariak antolatzeko modu posibleetako bat gisa ez, baizik eta gertakari horien deskribapen espontaneo gisa agertzen diren. Hipotesi gisa aurkeztu beharko lukeena premisa gisa funtzionatzen has daiteke.
 
Bigarrenak are garrantzi handiagoa du, interpretazio-arkitektura guztiek ez baitute ondorioak sortzeko gaitasun bera. Irakurketa bat talde, azpikultura edo posizio minoritario batean geratu daiteke eta batez ere bertan parte hartzen dutenen pertzepzioa deformatu. Baina arkitektura batek erakundeak, legeria, politika publikoak, hezkuntza, finantzaketa, protokoloak, kategoria administratiboak, kultura-ekoizpena edo baliabideen banaketa orientatzeko adinako legitimotasuna lortzen duenean, arazoak eskala aldatzen du.
 
Arazoa agertzen da errealitatearen interpretazio batek errealitatea antolatzeko boterea hartzen duenean, harekin behar adina kontrastatu aurretik.
 
Une horretan, mapa ez da lurraldea deskribatzera mugatzen. Haren gainean esku hartzen hasten da. Zein desberdintasunek jasotzen duten aitortza instituzionala, zein zaurgarritasun-moduk aktibatzen duten babesa, zein kaltek hartzen duten lodiera morala, zein subjektu interpretatzen diren lehentasunez agente edo paziente gisa, zein arazok jasotzen duten finantzaketa, zein kategoria sartzen diren hezkuntzan, zein betebehar banatzen diren eta zein konponketa-modu jotzen diren zilegitzat ezar dezake.
 
Zenbat eta handiagoa izan gaitasun hori, orduan eta handiagoa da kontraste-eskakizuna ere. Nahikoa kontrastatu gabeko irudikapen bat bere premisetatik ondorio materialak sortzen has daiteke, eta gero ondorio horietako batzuk erabili sortu zituen irudikapenaren berrespen gisa. Arkitekturak orduan bere burua neurri batean indartzeko gaitasuna hartzen du: errealitatea interpretatzen du, haren gaineko erantzunak antolatzen ditu eta gero jada esku hartutako errealitatean bere interpretazioarekin bateragarriak diren material berriak aurkitzen ditu.
 
Hori da orrialde hauek hemen aztertutako konfigurazioari egozten dioten premia berezia. Ez ortonoiaren beste adierazpenak desagerrarazi dituelako edo zurruntasun ideologikoaren monopolioa duelako, baizik eta gaur egun Mendebaldeko kultura batek —eta saiakera honentzat bereziki ikusgarria den Espainiakoak— desberdintasuna, zaurgarritasuna, babesa, konponketa eta legitimotasuna definitzeko erabiltzen dituen mekanismo nagusietako batzuetan parte hartzen duelako, eta definizio horiek gizarte-, politika-, ekonomia-, zuzenbide-, hezkuntza- eta kultura-mekanismo zehatz bihurtzen dituelako.
 
Haren garrantzia ez dator interpretazioaren eremuan deforma dezakeen horretatik bakarrik. Interpretazio horrek baliabideak banatzeko, kategoria legalak eraikitzeko, politika publikoak orientatzeko, hezkuntza-lehentasunak ezartzeko, kultura-esparruak sortzeko eta zein kaltek jasotzen duten aitortza eta gizarteak haien aurrean zein erantzun aktibatzen dituen zehazteko har dezakeen gaitasunetik ere badator.
 
Horregatik da bereziki garrantzitsua haren ikusezintasuna. Ez derrigorrez aktibo dagoen arkitektura ortonoiko bakarra delako edo sortzen duen guztia faltsua delako. Alderantziz: benetako injustizietan, egiazko gertakarietan eta arreta merezi duten arazoetan oinarritu daiteke. Galdera da ea material horiek hautatu, lotu eta hierarkizatu diren moduak errealitatearen zati egiazko bati osotasuna ordezkatzeko gaitasuna eman dion, kanpoan uzten duenarekin nahikoa kontrastatu gabe.
 
Eta zenbat eta handiagoa izan arkitektura horrek benetako gizarte-mekanismo bihurtzeko duen boterea, orduan eta kaltegarriagoa bihurtzen da puntu itsu hori.
 
Haren garrantzi berezia ez dago haren ondorioak ortonoiaren beste adierazpenenak baino ikusgarriagoak izatean, baizik eta gaur egun errealitatearen interpretazio bat gizartea benetan moldatzen duten mekanismo bihurtzeko gaitasun bereziki zabala izatean.
 
Banakakotik kolektibora igarotzean ez da esaten gizarte batek psike femeninoa duenik. Eskala kulturalean feminitate toxikoaz hitz egitea aurrez feminitatearen errepertorio eta posizio jakin batzuekin lotu diren mekanismoen instituzionalizazio, legitimazio edo orokortzeaz hitz egitea da. Objektua ez da aldatu: harreman batean ezagugarriak diren mekanismoek interpretazio, arau eta erantzun kolektiboak antolatzeko gaitasuna hartzen dutenean zer gertatzen den aztertzen da.
 
Autoritate morala, biktimizazioa, kontakizunaren jabetzea, proiekzioa eta erantzukizunaren banaketa desorekatua irakurketa-printzipio partekatu bihur daitezke, eta baita, legitimotasun nahikoa lortzen dutenean, legeak, politikak, dirulaguntzak, protokoloak, erakundeak eta baliabideen banaketa orientatzen dituzten irizpide ere, kultura norbanako zehatzen izaeratik ondorioztatu beharrik gabe.
 
Ez da dena faltsua izan behar. Nahikoa da egiazko zati batek beste zein zatik figura osatzen duten erabakitzeko boterea hartzea.
 
Eta arkitektura gezurrik gabe eraiki daitekeela esateak ez du esan nahi gezurrik barne hartu ezin duenik. Egiazko gertakari eta egia partzialez inguratuta dagoen faltsutasun bat zailagoa izan daiteke isolatzen, hain zuzen haiengandik jarraitutasun eta sinesgarritasun-itxura lortzen duelako. Ortonoiak ez du gezurra behar, baina sar dezake eta nagusiki egiazkoa den egitura baten barruan disolbatu.
 
Puntu honetan, perbertsitate hitza erabilgarria da zentzu zehatz batean. Alderantzikatze-ideia batetik dator: irauli edo desitxuratu den hori. Ez du feminitatearen esentzia edo gaiztakeria handiagoa izendatzen, baizik eta jokabide baten zeinu morala irauli arte kaltea ezagutzeko sortutako kodea hura ezkutatzearen alde lanean jartzeko gaitasuna.
 
Kontrolak muga gisa hitz egin dezake. Etsaitasunak, babes gisa. Urruntze zigortzaileak, autozaintza gisa. Bazterketak, espazio seguru baten defentsa gisa. Kontakizunaren inposizioak, balidazio gisa. Desberdintasun berri batek, berdintasunaren berrezarpen gisa. Erasoak, besteari egozten zaion eraso baten aurkako defentsa gisa.
 
Intimidazio edo zuzeneko indarraren bidez ikusgarri bihurtzen diren toxikotasun-formen aldean, konfigurazio hauek beren sotiltasun maltzurretik lor dezakete eraginkortasuna: indarkeriak bertutearen itxura gordetzen du, eta zati bakoitzak moralki onargarria den azalpen bat dauka.
 
Manipulazioak garai bakoitzeko hizkuntza morala ikasten du. Trauma, mugak, balidazioa, erantzukizun afektiboa edo abusua ezagutzeko aukera ematen duten kontzeptuak baliotsuak izan daitezke eta, arrazoi beragatik, instrumentalizagarriak. Babes-hitz bat ere ez dago automatikoki erabilera toxikotik babestuta.
 
Kulturak itzala bera ere aitortu eta zeinua alda diezaioke. Emakume hotz, kalkulatzaile, krudel edo instrumental bat irudika daiteke axolagabekeria independentzia gisa, besteen erabilera adimen gisa, errurik eza askapen gisa eta nagusitasuna emantzipazio gisa agertzeko moduan. Itzala begien bistan jarraitzen du, baina itzal gisa irakurtzeari uzten zaio.
 
Aukera hori aitortzea ez da nahikoa. Konfigurazio jakin batzuek behar adinako kalte esanguratsuak sortzen badituzte eta ebidentziak zorrotz identifikatzeko aukera ematen badu, ikerketa, detekzio-tresnak, hezkuntza afektiboa, prebentzioa, biktimentzako baliabideak, esku-hartze egokiak eta erantzun instituzional proportzionatuak garatu ahal izan behar dira.
 
Simetriak ez du beste fenomeno baterako sortutako tresna bakoitza mekanikoki kopiatu eta protagonistaren sexua aldatzea eskatzen. Kalte bat ezagutzeko eta hari erantzuteko gaitasuna kultura batek aldez aurretik non bilatzen ikasi duen sexuaren mende ez egotea eskatzen du.
 
Ez da erruduntasun-kuotarik eskatzen. Hartzaile bakarra ez duen aitortza-gaitasuna eskatzen da, eta ebidentziak justifikatzen duenean, ikerketa, prebentzio, babes, baliabide eta benetako erantzun instituzionaletara ere itzul daitekeena.

VII. KANPOAN BILATZEN DEN ITZALA
 
Aurreko guztiak badu gizon eta emakumeen arteko harremanetatik harago doan ondorio bat. Egoak bere forma nola gordetzen duenarekin du zerikusia.
 
Pertsona batek benetako zapalkuntza bizi dezake esperientzia horren intentsitate, hedadura edo jatorri osoa kanpoan gertatzen denak bakarrik azaldu gabe. Sentipen bat egiazkoa izateak ez du esan nahi haren jatorriari buruzko diagnostiko hutsezin bat automatikoki dugunik.
 
Errealitatea barneko mapa batzuk baino azkarrago alda daiteke. Eskubideak zabaldu, debekuak desagertu, harremanak aldatu eta autonomia handitu daitezke, aurreko baldintzetarako eraikitako pertzepzio-formek iraun bitartean.
 
Horrek ez du esan nahi desberdintasunak desagertu direnik. Esan nahi du benetako injustizia bat neurriz kanpo handitu daitekeela, arrisku mugatu bat interpretazio-printzipio orokor bihur daitekeela edo esperientzia historiko batek itxaropenak antolatzen jarrai dezakeela hura sortu zuen lurraldearen zati bat dagoeneko aldatu denean.
 
Orduan askatasun objektiboak zailtasunak ditu bizitako askatasun bihurtzeko. Zaintza ikas daiteke atsedenik ikasi gabe; mehatxua zehaztasun handiz antzeman eta segurtasuna bizitzeko gaitasuna gal daiteke.
 
Kultura batek arazo horri laguntzen dio ondoeza kanpoko kausen bidez azaltzeko gai diren hizkuntzak aberastasun handiz garatzen dituenean eta askoz gutxiago lantzen duenean barne-gatazkatik, biografiatik, erresuminetik, itxaropenetik, identitatetik edo itzaletik etor daitekeenari buruzko galdera.
 
Ez kanpoak garrantzia izateari uzten diolako, baizik eta barruan gertatzen denaren jabe esklusibo bihurtzea jada zentzuzkoa ez delako.
 
Hemen berriro agertzen da proiekzioa, ez harreman baten mekanismo isolatu gisa, baizik eta identitatea antolatzeko balizko printzipio gisa.
 
Egoak kanpoan borrokatzen du barruan erreproduzitzen duenean ezagutzea lortzen ez duen forma.
 
Bere irudia mehatxatzen duena kanpoko jazarpen-objektu bihur dezake, eta jazarpen horretatik norberaren errugabetasunaren etengabeko berrespena lor. Kontrolatu behar duenak sentiberatasun muturrekoa garatzen du hura mugatzeko edozein saiakeraren aurrean. Nagusitasun moraleko posizioa duenak harrokeria ikusten du hura zalantzan jartzen duenarengan. Kontakizun bat inposatzen duenak desadostasuna isilarazte gisa bizi dezake.
 
Ez da beti hipokresia. Batzuetan izan daiteke. Hipokresiak badaki gauza bat sostengatzen duela beste bat egiten duen bitartean. Baina zerbait sakonagoa ere gerta daiteke: subjektuak zintzotasunez borrokatzen du kanpoan bere antolaketa psikikoak barruan aitortzea eragozten diona.
 
Sumindurak funtzio bikoitza hartzen du orduan. Benetako kalte bat salatu eta, aldi berean, identitate bat babestu dezake. Etsaiak ez du irudimenezkoa izan behar defentsa-funtzio bat betetzeko.
 
Horregatik, ia alderantzikatze perfektuak ager daitezke: zapalkuntza hautematen da koertzioa gauzatzen den bitartean; pribilegioa salatzen da jada abantaila gisa aitortu ezin den abantaila batez gozatzen den bitartean; intolerantzia mekanismo intoleranteen bidez borrokatzen da; isilaraztea salatzen da zein diskurtso diren zilegi erabakitzen den bitartean. Beste kasu batzuetan interes kontzienteago batek ere parte har dezake: abantaila bat mantentzea, galtzeak kostua izango lukeelako. Eta abantaila hori norberarena dela aitortzeak identitate moralari kalte egingo liokeenean, bereziki erraza da pribilegioa bestearengan proiektatzea eta posizio mesedegarri bat mugatzen duen hori injustizia gisa bizitzea.
 
Horrek ez du frogatzen salatzen dena faltsua denik. Egoak ez du errealitatea guztiz asmatu behar. Nahikoa du egiazko zati bat erabiltzea beste bat saihesteko.
 
Pertsona bat biktima izan daiteke eta orain erasotzailea izan. Kausa justu batek borrokatzen dituenen formalki antzeko mekanismoak erreproduzi ditzake. Noranzko bateko desberdintasunak beste noranzkoko abantailekin batera existi daitezke, batek ere bestea ezabatu gabe.
 
Hori da tranpa: itzalak bere antza duen etsai bat aurkitzen du eta, haren aurka borrokatzen duen bitartean, ikusezin jarraitzen du daramanarentzat.
 
Aurreko kapituluan definitutako ortonoiak eragiketa bera eskala kulturalean ezagutzeko aukera ematen du eta maila horretan kontakizunaren jabetzearen logika luzatzen du: ez ditu gertakariak ezabatu behar, baizik eta zeinek hartzen duten zentralitatea, lotura eta ondorioa erabaki. Inolako adimen kolektibo literalik suposatu gabe, kultura batek energia izugarria erabil dezake nagusitasun, pribilegio, bazterketa edo intolerantziaren aurka borrokatzeko eta, legitimotasun beraren azpian, nagusitasun interpretatiboa, bazterketa edo intolerantzia erreproduzitzen has daiteke.
 
Ez kausa emantzipatzaile oro horretara kondenatuta dagoelako. Kausa bat ere ez dago itzalaren eragin-eremutik kanpo.
 
Maila kolektibo horretan, informazio deserosoa ez da suntsitu behar. Eskuragarri egon daiteke eta, hala ere, figura aldatzeko behar den lotura ez lortu. Lehen defentsa pertzeptiboa da. Gero interpretatibo bihur daiteke, kontraesana anomalia, gehiegikeria edo probokazio gisa gutxiesten denean. Azkenik, interpersonal bihur daiteke, arazoa seinalatutakoa izateari utzi eta hura seinalatzera ausartzen den pertsona mota bihurtzen denean.
 
Hor berriro agertzen da «Mehatxu kolektiboa. Gatazka kohesio-printzipio gisa kontserbatzeari buruz» saiakerarekiko ahaidetasuna: kanpoko gatazkak barne-identitate moral bat gordetzen lagun dezake, eta forma partekatua mehatxatzen duena informazio gisa ez, kohesioaren aurkako mehatxu gisa tratatzen hasten da.
 
Egitura indibiduala eta kolektiboa ez dira berdinak. Ez dugu bata bestetik ondorioztatu behar. Hala ere, eragiketa batzuk parteka ditzakete: integratzen ez dena kanpora proiektatzea, errugabetasuna gordetzeko kontakizuna antolatzea, kontraesana mehatxu bihurtzea eta gero irauten jarraitzen duena kanporatzea.
 
Agian, orduan, ez gara soilik behar adina integratu gabeko emakumezko itzal bat behatzen ari. Agian ego kolektiboaren gaur egungo forma bat ere ikusten ari gara.
 
Kultura batek benetako injustizia historiko bat aurkitu, haren aurka borrokatu eta, egiten duen bitartean, gainditu nahi zituen mekanismoetako batzuk zeinu desberdinekin erreproduzitzen has daiteke.
 
Hiztegia aldatzen da. Babesaren eta susmoaren banaketa aldatzen da. Erruaren jabe lehenetsia ere alda daiteke.
 
Egoak irauten du.

VIII. ITZALA ITZULTZEA
 
Kultura batek itzal bat gehiegi ikusi ahal izan du, eta gero gutxiegi ikusten ikasi.
 
Injustizia bat zuzendu eta, zuzentzeko ukatu behar izan duenaren inguruan, puntu itsu berri bat eraiki dezake.
 
Pertsona batek ere mugimendu hori bere barruan bizi dezake.
 
Bada kalte bat jasotzen duena eta hura aitortzea lortzen ez duena, biltzeko gai den esparrurik ez duelako. Eta bada kaltea sortzen duena eta hura berea dela argi itzuliko dion esparrurik ere ez duena; kontrara, defentsa, zaintza, muga, justizia edo erreakzio zilegi gisa itzultzeko gai diren kultura-errepertorioak aurki ditzake.
 
Lehen pertsona besteren kontakizun baten barruan bizi daiteke.
 
Bigarrena, berearen barruan.
 
Batek gertatzen zaiona izendatzeko gaitasuna galtzen du. Besteak, egiten ari dena aitortzeko gaitasuna.
 
Horregatik, itzala dagokionari itzultzea ez da etsaitasun-ekintza.
 
Duintasun-eskakizuna da.
 
Emakume batek emakume gisa egin dezake kalte eta emakume izaten jarraitu guztiz egiten duen bitartean. Injustizia baten biktima eta beste baten egilea izan daiteke. Eremu batean kalte egiten dion egitura baten barruan bizi daiteke eta beste batean posizio mesedegarri batez gozatu. Gizonen aldetik kaltea jaso izan dezake eta gero gauzatzen duen kaltearen egile izaten jarraitu. Beste pertsona batengatik ahalegin izugarriak egin eta gero ahalegin horiek modu toxikoan erabil ditzake. Zintzotasunez sufritu eta sufrimendu horren bidez manipulatu dezake.
 
Zati batean arrazoia izan dezake eta beste batean oker egon.
 
Horrek ez du emakumeak bloke bihurtzea edo joera bat norbanakoaren jabetza bihurtzea eskatzen.
 
Justu kontrakoa eskatzen du.
 
Pertsona bakoitza pertsona gisa. Banaketa bakoitza banaketa gisa. Egitura bakoitza egitura gisa.
 
Eta haietako bat ere ez besteak bereganatzeko modu zilegigabean erabilita.
 
Hamarkadetan zehar, maskulinitatearen ezaugarri jakin batzuk ez dira kritika zorrotzaren mende bakarrik egon. Zaintza kritiko horrek eraldaketa sortzen lagundu du.
 
Duela mende erdi sozialki onargarriak ziren gizonezko ereduen eta gaur egungoen arteko distantzia zaila da baztertzen. Autoritateari, indarkeriari, adierazpen emozionalari, sexualitateari, aitatasunari, bikote-harremanei eta gizon batek besteen gainean boterea gauzatzeko moduari buruzko itxaropenak aldatu dira. Ez da hiztegi-aldaketa hutsa: lehen normalizatutako jokabideek legitimotasuna galdu dute, beste harreman-modu batzuk eskatzen hasi dira eta maskulinitate onargarriaren ideia bera hamarkadetan zehar berrikuspen publikoaren mende dago. Prozesua amaitzetik urrun dago eta gehiegikeriak, sinplifikazioak eta injustizia berriak ere sortu ditu, baina absurdoa litzateke haren eraldaketa-eraginkortasuna ukatzea.
 
Feminitatea ere sakon aldatu da aldi berean.
 
Saiakera honek behatzea proposatzen duen aldea beste bat da: haren itzalak ez du prozesu kritiko baliokiderik igaro.
 
Gizonezko iluntasunaren forma askok legitimotasuna galtzen zuten bitartean, izendatu, zalantzan jarri eta eraldatzera behartuak izan ziren; emakumezko itzalaren mekanismo batzuk askoz gutxiago aztertuta geratu dira eta, gainera, hedatzeko baldintza kultural mesedegarriak aurkitu izan ditzakete.
 
Ez da esaten gaur egungo emakumeak duela berrogeita hamar urtekoak baino moralki okerragoak direnik.
 
Aitortu nahi dena da, gizonezko itzala legitimotasun-eremu askotatik pixkanaka kanporatu den lekuetan, emakumezko itzalaren zati batek kontrako mugimendua egin ahal izan duela: presentzia irabaztea, hain zuzen itzal gisa aitortzea zaila izaten jarraitzen zuen bitartean.
 
Horixe da, hain zuzen, azterketa hau orain beharrezkoa izateko arrazoia.
 
Ez asimetria bat salatzeko soilik, nahiz eta orrialde hauetan beharrezkoa eta bidezkoa den salaketa bat egon. Baita saiakera baten eta idazten duen pertsonaren beraren muga guztiekin gure kulturak apenas begiratzen hasi den giza esperientziaren eremu bat seinalatzen saiatzeko ere.
 
Izendatzeak ez du konpontzen.
 
Baina, agian, pentsatzen hasteko aukera emango du.
 
Itzal bat ez baita txikitzen moralki babestuta, kulturalki legitimatuta edo besterik gabe ikus-eremutik kanpo jarraitzen duen bitartean. Eta, gainera, hedatzea errazten duten baldintzak aurkitzen dituenean, isiltasunak neutro izateari uzten dio.
 
Orrialde hauen asmoa ez da salaketa bat beste batez ordezkatzea, ezta erruen banaketa alderantzikatzea ere. Gure kulturak gizonezko itzalari dagokionez zabal garatu duen eta emakumezkoari dagokionez apenas hasi duen lan bat abiarazten laguntzea da, neurri txikian bada ere.
 
Lan horrek kaltea egiteko gaitasuna ere badagoela intelektualki onartzea baino zerbait gehiago eskatzen du.
 
Errugabetasunari uko egitea eskatzen du.
 
Eta, batzuetan, errugabetasun horrek gordetzeko aukera ematen zuenari ere uko egitea.
 
Norberaren itzala aitortzeak autoritate moraleko posizioak, indulgentziak, abantailak edo babes-moduak galtzea ekar dezake, hain zuzen inoiz aztertu ez direlako naturalak ziruditenak. Berdintasuna askoz zailago bihurtzen da eskubideak eskuratzean bakarrik datzanean uzten duenean eta norberaren abantailak berrikustea ere eskatzen hasten denean.
 
Pribilegio orok justizia dirudi daukanarentzat.
 
Baina itzalak ez dio kalte egiten jasotzen duenari bakarrik.
 
Hartatik bizi dena ere hondatzen du.
 
Jokabide batek legitimazio kulturala, babes morala edo abantaila materialak aurkitzeak ez du esan nahi hura gauzatzen duenarentzat onuragarria denik. Justu kontrakoa gerta daiteke. Indartutako itzala zailagoa bihurtzen da ezagutzeko, errazagoa errepikatzeko, eta pixkanaka gaiagoa pertsona batek bere harremanak, gatazkak eta, azkenean, bere burua interpretatzen duen lekua hartzeko.
 
Kultura batek iluntasun-modu bat saritu dezake eta, horrela, hain zuzen babestu nahi dituenak kaltetu.
 
Kanpoko abantailak eman diezazkieke barrutik askatasun gutxiago ematen diena indartzen duen bitartean.
 
Horregatik, emakumezko itzala ikusgarri egiteak funtzio bikoitza du.
 
Alde batetik, izenik, azterketarik eta kulturalki babesik gabe geratzen denean itzal horrek sor dezakeen kaltearen aurkako defentsa da.
 
Baina horregatik ez da emakumeen aurkako eraso bat.
 
Alderantziz: haiekiko errespetu-modu bat ere bada.
 
Emakumeak benetan serio hartzeak kontzientziarako, erantzukizunerako eta eraldaketarako giza gaitasun bera dutela aitortzea esan nahi du. Ez murriztea moralki tutoretzapean dagoen egoera batera, non haien eremu ilunak beti kanpotik azaldu behar diren, aldez aurretik barkatu edo gizonei eskatzen diegun azterketa kritiko beretik babestu.
 
Beraz, bi mugimendu paralelo daude: kaltea jasotzen dutenak babestea eta gauzatzen duenari hura aitortu, erantzun eta eraldatzeko aukera itzultzea.
 
Kanporantz egiten den kalte hori ere ezin da bigarren mailako ondorio gisa tratatu.
 
Itzal batek hizkuntza publikoa, erakundeak, politikak, babes-irizpideak, baliabideen banaketa eta erantzukizuna eta sinesgarritasuna egozten diren esparruak zeharkatzeko adinako legitimotasuna lortzen duenean, kaltea ez da jada interpersonal hutsa. Sozial bihurtzen da.
 
Eta puntu horretan bereziki eragin diezaieke susmoaren, erantzukizunaren edo babes txikiagoaren lekuan errazago kokatzen direnei. Gizon askorentzat, asimetria hori ez da jada diskurtso-deserosotasun hutsa: legitimotasuna galtzea, defendatzeko gaitasun txikiagoa, jasandako kaltearen aitortza desorekatua eta aldez aurretik makurtutako irakurketa batetik eraikitako mekanismo instituzionalen esposizioa ekar dezake.
 
Hasieran aztertutako bloke historikoak ondorioa hemen zehazteko aukera ematen du. Iraganaren irakurketa partzial bat bereziki esanguratsua bihurtzen da memoria gisa bakarrik funtzionatzeari uzten dionean eta oraina antolatzen hasten denean.
 
Orduan eskubideak, babesa, baliabideak, erantzukizunak eta konponketa-kategoriak banatu ditzake sexuen artean aldez aurretik esleitutako zor moral baten arabera. Arazoa ez da injustizia bat gogoratzea, baizik eta historiaren irakurketa osatugabe bat gaur egungo asimetria berriak sortzeko nahikoa irizpide bihurtzea.
 
Hori aitortzeak ez du injustizia historikorik ukatzea eskatzen.
 
Begirada zabaltzea eskatzen du.
 
Ez baitago benetako konponketarik, ezta egiturak eraldatzeko gai den benetako ikaskuntzarik ere, batzuen sufrimendua osorik aitortzeko besteen sufrimendua paisaia bihurtu behar dugunean.
 
Ez dago benetako berdintasunik ere sexu bat hamarkadetan bere itzala kritikoki berrikusteko hezten den bitartean eta besteak oraindik bere itzalaren zatiak legitimatu, babestu edo are saritzeko gai den kultura bat aurkitzen duen bitartean.
 
Baina akatsa litzateke abantaila horiek askapen-modu bat direla pentsatzea.
 
Kultura batek pertsona bat kanpotik babestu dezake eta, ohartu gabe, barrutik mugatu eta zapaltzen duena indartzen lagundu.
 
Kultura batek legitimatzen duen itzalak ez dio itzal izateari uzten legitimatua izan delako.
 
Eta barrutik ere zapaltzen amai dezake hartatik bizitzen ikasi duena.
 
Norberaren iluntasuna ikusteak ez du inor txikitzen.
 
Gizaki bakoitzari bere izaera moralaren osotasuna itzultzen dio.
 
Egoak kanpoan borrokatzen du barruan erreproduzitzen duenean ezagutzea lortzen ez duen forma.
 
Kontzientzia hori egiteko beharrik ez duenean hasten da.
 
Orduan bakarrik has daiteke zerbait desberdina.
 
Ez garaile eta errudunen banaketa berri bat.
 
Ez pribilegio bat beste batez ordezkatzea.
 
Baizik eta askoz zailagoa den aukera: bestearekin bizitzea, osorik jarraitzeko hura gure azpian jarri beharrik gabe.
 
Desberdinak.
 
Osoak.
 
Eta bakean.

bottom of page